ლინგვისტუსის ბლოგი

წინასწარმეტყველი რვაფეხას ამბავი ვუვუზელასთან ერთად უკვე გახდა ისტორიის საკუთრება.  თურმე კი არა ჩვენი პაულის (ასე ჰქვია რვაფეხას) წინაპარს 1946 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის ფინალის შედეგიც უწინასწარმეტყველებია…

ერთხელ ერთი პროფესიონალი ასტრონომი, (სახელს და გვარს არ დავასახელებ, რომ არ დაგუგლოთ) ჭადრაკს თამაშობდა. მეხუთე სვლის გაკეთების შემდეგ, მან საკუთარი ფიგურების განლაგება ცის ჩრდილო ნახევარსფეროს თანავარსკვლავედს შეადარა, რითაც ზემოხსენებული ფიგურები დაახლ. 4500 კმ. სიგრძის გეოგრაფიულ ობიექტს დაემსგავსა. ყურადღება შეკითხვა: რომელ გეოგრაფიულ ობიექტზეა საუბარი და რომელ თანავარსკვლავედზე?

ოდესღაც ერთ პერუელ გოგოს ვიცნობდი, ჯულიანა მარტინოს, რომელმაც ინგლისური უფრო კარგად იცოდა ვიდრე მე და მე ფრანგული უფრო კარგად ვიცოდი ვიდრე – მან. შესაბამისად ჩვენი საუბრები ხან ფრანგლეზე მიდიოდა, ხან კი ფრენგლიშზე. მერე სადღაც დაიკარგა, მგონი ლონდონში წავიდა სასწავლებლად. მერე მე მსნ–მესინჯერი მივატოვე და ყველა ჩემი იქაური ფრენდი დავიწყებას მიეცა. ჰოდა, პირველად რომ შემომიხტა მსნ–ში (“გძე–ტო” 2004/2005 წლებია) და რომ გავარკვიე, რომ პერუელი იყო, დავაპირე მთელი ჩემი ცოდნის გამომჟღავნება ამ ქვეყნის შესახებ. კარგად მახსოვს, რამდენიმე ქალაქის, რამდენიმე მწერლის, ფულის ერთეულის და სახელმწიფო ენების მეტი ვერაფერი გავიხსენე. შემდეგ მიყვებოდა ახლაო, საპრეზიდენტო არჩევნებიაო. რამდენიმე კანდიდატიაო: ერთს ამერიკული კურსი აქვს, ერთს ნაციონალისტური და ერთს – აღარ მახსოვს. ისიც კარგად მახსოვს, როგორ არ აღნიშნეს ქართულმა ტელეარხებმა პერუში მიმდინარე საპრეზიდენტო არჩევნები და სწორად მაშინ მივხვდი, რომ პერუ ჩვენი დაფარვის ზონის მიღმა იმყოფება, სადღაც იქ…

დღეს flicrk-ზე სურათებს ვსქროლავდი და ერთი ფოტო აღმოვაჩინე. პერუელთა მთავარი ქალაქში, ლიმას ცენტრში მდებარე სან–მარტინის მოედანს დედა–სამშობლოს (Madre Patria) უზარმაზარი ქანდაკება დაჰყურებს თავს. ქანდაკებას ერთი უცნაურობა ახასიათებს პატარა მინიატურული ლამას სახით, რომელიც სკულპტურის თავზეა დასკუპებული. ახლა ჯულიანა მარტინოს კონტაქტები დაკარგული რომ არ მქონდეს, ხომ პირველწყაროდან შევიტყობდი (შესაძლოა მისი ფრანგულიც გაუმჯობესდა ამ 5 წელიწადში და ჩემი ინგლისურიც), თუ რა კავშირშია ეს თვინიერი ცხოველი “დედა–სამშობლოსთან”?! ვინაიდან ჯულიანას ვერ მივაკვლიე, ჩემით დავიწყე ამ საკითხში გარკვევა, თუმცა ვერც არქიტექტორის გვარი გავარკვიე და ვერც ჩანაფიქრის მიზეზი, თუმცა ერთი საინტერესო ვერსია აღმოვაჩინე და მეორე – ჩემი ფანტაზიით მივამატე.

სემიოტიკოსები გვასწავლიან, რომ ნიშანი სამი ტიპის შეიძლება იყოსო: 1) ხატულა 2) მიმთითებელი 3) სიმბოლო. ლამას სიმბოლურობაში მე პირადად ეჭვი არ მეპარება და შესაბამისად ამ მიმართულებით გავაგრძელე ძებნა. ცოტა უფრო ღრმად რომ ჩავუკვირდეთ, ესპანურად “Madre Patria llama” დედა–სამშობლო გვიხმობს გამოვა (llama – ლამაც არის და ასევე “გვიხმობს”). მეორე ვერსიის ავტორები კი ამტკიცებენ, რომ ქანდაკების ავტორი ვერ გაერკვა ტექნიკურ დავალებაში და ცეცხლის ალის ნაცვლად ლამა გამოსახაო (ცეცხლის ალიც და ლამაც ესპანურად ორივე ერთნაირად ჟღერს). ჩემს სემიოტიკურ გამოძიებაში უძლური აღმოვჩნდი და ხელჩასაჭიდი ვერაფერი ვიპოვე, რომელიც ლამას არსებობას დაასაბუთებდა, თუმცა ჩემს მეხსიერებაში ქართველებისაგან დავიწყებული ქვეყანა, პერუ ამოატივტივა, სადაც ჯულიანა მარტინო ცხოვრობს, რომელმაც შესაძლოა იცის ამ ლამას წარმოშობის ისტორია. ვინ იცის ტურისტებზეც კი ხალისობს, რიგში რომ დგებიან და იღებენ უცნაური ლამის წინ სურათებს. ჰოდა, ის ფაქტი, რომ პასუხი არსებობს, მაგრამ ჩემი დაფარვის ზონის მიღმა იმყოფება, რაღაცნაირად მამშვიდებს. იქნება ოდესმე გამოჩნდეს კიდეც ჯულიანა და მომიყვეს რას აკეთებს ლამა დედა–სამშობლოს ძეგლის თავზე…

გასული საუკუნის 90–იანებში უმბერტო ეკომ ჟურნალ “ესპრესოს” მკითხველები ერთ, ერთი შეხედვით უწყინარ თამაშში ჩაითრია, რომელსაც მან ირკოჩერვო უწოდა (hircus – ლათინურად თხა და cervus – ირემი). ირკოჩერვო, ანუ თხარირემი გამოგონილი არსებაა, რომელსაც ბორხესმა არ დასდო პატივი და გამოგონილი მონსტრების წიგნში არ მოიხსენია, თუმცა პლატონი მას დიალოგებში “ტრაგოელაფოსის” სახელით იცნობს, რომლის საშუალებითაც მან რეალურ და იდეების სამყაროებს შორის განსხვავებას გაუსვას ხაზი და აჩვენა, თუ რაოდენ მწირია ჩვენი რეალური სამყარო. პლატონმა სოკრატეს პირით თქვა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ტრაგოელაფოსი რეალურ ცხოვრებაში არ გვხვდება მისი იდეა იდეების სამყაროში არსებობს და, რა თქმა უნდა, აქვს არსებობის უფლებაო.

უმბერტო ეკომაც ჩათვალა, რომ სახალისო იქნებოდა არარსებული მწერლების და მათი შესაძლო ნაწარმოებების გამოგონება, რომლებიც რეალურ სამყაროში არ არსებობენ, თუმცა რა უფლება გვაქვს დავუშალოთ ვინმეს ფიქრი მათ შესახებ?! ეკო იმასაც აღნიშნავს, რომ კენტავრი თავიდან მხოლოდ ცარიელი იდეა იყო ცხენკაცის სახით და მას ძველმა ბერძნებმა მთელი რიგი სიმბოლური დატვირთვები მიაწერესო. ამგვარად ჩემი ირკოჩერვო არ დამიჩაგროთ და ბალახი აჭამეთო. ჰოდა, დაიძრა ფიზიკური და ელექტრონული წერილების არმია “ესპრესოს” რედაქციაში, მაგრამ ეს თამაში იმდენად  ზედმეტად აღმოჩნდა მიბმული იტალიურ ენაზე, რომ თითქმის არც ერთი მათგანი არ ექვემდებარება თარგმნას და აი, აქ იწყევლა თავ–ბედი ლინგვისტუსმა…

ბოლო რამდენიმე დღეა ვცდილობდი იტალიური ირკოჩერვოები გამექართულებინა, ან რაც არ გაქართულდებოდა საბოლოოდ დამევიწყებინა და ჩემი თხარირმები მომეფიქრებინა. ბევრი ვიფიქრე თუ ცოტა ათიოდე მათგანს მაინც მოვუყარე თავი ერთ მშვენიერ რემაში და ამ პოსტში გავუშვი საბალახოდ. რამდენად შევძელი უმბერტო ეკოს, თუ სხვა იტალიელი გონებამახვილების იდეების გადმოცემა, თხარირმებისთვის ბალახის ჭმევა და მათი არ გაბრაზება ამისი განსჯა თქვენთვის მომინდვია. მათ, კი ვისაც იტალიური ირკოჩერვოების გაცნობა სურს, შეუძლია შემდეგ ბმულებს (ბმული #1, ბმული #2) ეწვიოს და ზედმეტი შეკითხვები კომენტარებში არ დასვას.

• მარსელ პროსტი – “ბოქსებში დაკარგული დროის ძიებაში”
• უმბერტო ეგო – “ჩემი სემიოტიკა”
• ანკა მორჩილაძე – “ფალიაშვილის ქუჩის ქალები”
• იგორ სტრავისკი – “პეტრუშკა დენიელსი”
• ევარისტ გალუაზი – “მწეველები კვდებიან ადრე”
• ლევ ტოლსტოევსკი – “ანა სადომაზოვი”
• მარქს პლანკი – “კვანტური მექანიკის მანიფესტი”
• ართურ ქენონ დოილი – “გაიღიმე უოთსონ, ჩიტი გამოფრინდება”
• როკო ზიგფრიდი – “ბრუნჰილდა – ნიბელუნგების ბეჭედი”
• როლან ბარტეზი – “თავზე კოცნის ხელოვნება”
• ვუდი ელაიენი – “ყველაფერი, რაც გაინტერესებდათ უცხოპლანეტელებზე და კითხვას ვერ ბედავდით”
• რიჩარდ ნიკონი – “მეც მინდა მონიკა ლევინსკი ობიექტივში გავახედო!”

ერთი კარგი წიგნი ვიპოვე. მარტინ კოენის “ვიტგენშტეინის ხოჭო და სხვა კლასიკური გონებრივი ექსპერიმენტები”. წიგნი გასაგები და სადა ენითაა დაწერილი და მასში ყველა ჩემთვის ნაცნობი პერსონაჟი ვიპოვე: აინშტაინის ტყუპები, მაქსველის დემონი, ლუკრეციუსის შუბი… რატომღაც შრედინგერის კატა დამიჩაგრეს. ვერ გავიგე რა ჰქონდა საწინააღმდეგო ამ უწყინარ ფისოსთან წიგნის ავტორს, თუმცა მზად ვარ ამის გამო უშვერი სიტყვებით არ მოვიხსენიო, რასაც იგი წიგნში ვიტგენშტეინის ხოჭოს არსებობას უნდა უმადლოდეს. თეორია, რომელიც ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში ყალიბდებოდა ჩემს თავში “ჩემოდნების თეორიის” სახით, თურმე კი არა 1953 წელს ლუდვიგ ვიტგენშტეინს უკვე დამუშავებული ჰქონია ნაშრომში “ფილოსოფიური გამოძიებები“. ჰოდა, რადგანაც ვიტგენშტეინის სახით თანამოაზრე ვიპოვე (გაღიმების სიმბოლო), ამიტომ დავივიწყებ ჩემს თეორიას და ვიტგენშტეინის ხოჭოს შესახებ მოგიყვებით. მანამდე კი უილარდ ორმან ვან ქუაინის მოთხრობილი გავაგაის ამბავი დაგვჭირდება.

წარმოიდგინეთ, რომ მოხვდით თქვენთვის უცნობ პაპუასების ტომში. ძალიან მშვიდობიან პაპუასების ტომში და გადაწყვიტეთ მათი ენის შესწავლა. ერთხელაც ასეთ სურათს შეესწარით: სანადიროდ მყოფმა პაპუასმა თითი გაიშვირა მორბენალი კურდღლისაკენ და წარმოთქვა “გავაგაი”. ლინგვისტმა ჩათვალა, რომ პაპუასთა ენაზე “გავაგაი” კურდღელს ნიშნავს. ისმის შეკითხვა – რამდენად მიზანშეწონილია ასეთი დასკვნა? ქუაინმა აჩვენა, რომ “გავაგაი” სულ თავისუფლად შეიძლება აღნიშნავდეს “საჭმელს”, ან იმას რომ “გაწვიმდება” (რისი მანიშნებელიცაა კურდღლის გამოჩენა შეიძლება იყოს), ან “ქვები და შუბები დაუშინეთ”… ან უფრო აბსურდულ რაღაცეებს – “სიმწვანეში მოძრავ ოთხფეხს”, “კურდღლის მარჯვენა ფეხს”… ერთი სიტყვით “გავაგაი” შეიძლება აღნიშნავდეს ყველაფერს გარდა “კურდღლისა” და სანამ ლინგვისტი კარგა ხანს არ დაჰყოფს პაპუასთა შორის და საკმარისი რაოდენობით არ მოისმენს სიტყვა “გავაგაის” სხვადასხვა კონტექსტში, როგორც ამას ბავშვები აკეთებენ დიდების ენას რომ სწავლობენ, მანამდე ვერაფრით ვერ მიხვდება თუ ზუსტად რას აღნიშნავს ეს სიტყვა.

ვიტგენშტეინის თეორია ზემოთქმულის ილუსტრაციას წარმოადგენს. მან ასეთი დაშვება გააკეთა: წარმოიდგინეთ, რომ ყოველ ჩვენგანს აქვს ყუთი, რომელშიც ხოჭო ზის. თითოეულს შეუძლია მხოლოდ საკუთარი ხოჭოს შესახებ გააჩნდეს ვიზუალური ინფორმაცია. როდესაც ამბობენ “ხოჭოს” ჩვენ უმალვე საკუთარი ხოჭო წარმოგვიდგება თვალწინ, რომელიც შეიძლება ჭიამაია იყოს, შეიძლება ტარაკანი, ან სკარაბეუსი, ანდა ყუთში სახელად “ხოჭო” შეიძლება არც არაფერი არ იყოს. ახლა წარმოიდგინეთ, რომ ბევრი ასეთი ყუთი გვაქვს, სადაც ზოგს “ხოჭო” აწერია, ზოგს – “დინოზავრი”, ზოგს – “ბედნიერება”, ზოგს – “პატიოსნება” და ა.შ. ვიტგენშტეინმა ამ ექსპერიმენტით აჩვენა, რომ სიტყვა და მისი შიგთავსი ერთმანეთისგან განსხვავდება თითოეული ადამიანისათვის და როდესაც ჩვენ ვსაუბრობთ მხოლოდ ილუზიის იმედზე შეიძლება ვიყოთ, რომ თანამოსაუბრეს რამე გავაგებინეთ. ზუსტად იმავე ილუზიის მსხვერპლი აღმოჩნდებოდა ჩვენი ნაცნობი ლინგვისტი, რომ ჩაეწერა თავის ბლოკნოტში – “გავაგაი პაპუასთა ენაზე კურდღელს აღნიშნავსო” და დაბრუნებულიყო შინ.

რამდენიმე დღის წინ უკრაინულ “ნიჭიერში” გასული ვიდეო გავრცელდა ქართულ ინტერნეტში, სადაც ფაშფაშა ბალერინა პირობას დებს, რომ “ფორმას არ დაკარგავს” და ამასთან ამატებს: “Бозишвили вико – По-грузински это означает клянусь”-ო. ვინ იცის, ეს ქალბატონი საქართველოს ესტუმრა, მოისმინა ჩვენებური “გავაგაი” და არც კი შეპარვია ეჭვი იმაში, რომ რამე არასწორად გაიგო. ხშირად ვიტგენშტეინის ხოჭოები აბსტრაქტული ცნებების მისამართით უფრო გვამახსოვრებენ თავს. ასე მაგალითად “ბედნიერი ვარ” შეიძლება აღნიშნავდეს ნებისმიერ რამეს და არ არის აუცილებელი, რომ ამის მთქმელის ბედნიერების ხოჭო ჩვენი ხოჭოს ნათესავი იყოს. ვიტგენშტეინი უფრო რადიკალური აღმოჩნდა და განაცხადა, რომ თავად კომუნიკაციის პროცესია აზრს მოკლებული, ვინაიდან ჩვენ მხოლოდ ილუზია გვექმნება, რომ ერთმანეთს რაღაც გავაგებინეთო, ამასთან ის ვერ გაითვალისწინა, რომ მისი ხოჭოც მის მიერ აღწერილი ხოჭოების გვარისაა და შესაბამისად მხოლოდ ილუზია შეგვექმნა და ყველამ ჩავთვალეთ, რომ რაღაც გავიგეთ, თუმცა გავიგეთ კი ის, თუ რას გულისხმობდა ვიტგენშტეინი “ხოჭოში”, ამას ვერასოდეს გავარკვევთ!

პ. ს. მარტინ კოენის წიგნში აღწერილი სხვა ექსპერიმენტების გასაცნობად შეგიძლიათ წიგნი გადმოქაჩოთ და წაიკითხოთ :)

ვიკიპედიაში ამოვიკითხე, რომ პალინდრომი ჰომონიმიაზე, ჰომოფონიაზე, პარონიმიაზე და პოლისემიაზე დაფუძნებული სიტყვების თამაშიაო. მართლაც რა მოსაწყენები არიან ხანდახან ენციკლოპედიები და ლექსიკონები! მეც რომ მოსაწყენი არ გავხდე, ამიტომ დახვავებულ უცხო სიტყვებს გადავახტები და მათი დეფინიციების ციტირებას არ შევუდგები.

ერთ კარგ რესურსს მივაგენი, სადაც ინგლისურენოვანი კალამბურებია თავმოყრილი (ინგლისურად – pun). საიტის შემქმნელების მიზანია დემოკრატიული, ხმის მიცემის პრინციპით, საუკეთესო კალამბური გამოავლინონ სპეციალურად შექმნილი ფლეშ–აპლიკაციის საშუალებით. 300 კალამბური წავიკითხე და მეტს ვერ გავუძელი. თვალები ამიჭრელდა. გთავაზობთ საუკეთესო 33–ს იმ სამასიდან, რომელთა წაკითხვაც შევძელი.

ზოგიერთი სპეციფიური იდიომების ცოდნას მოითხოვს. ზოგიერთი სხვადასხვა სამეცნიერო ტერმინებში ჩახედულობას გულისხმობს. იყო ისეთებიც, რომლებსაც ვერ მივხვდი. შესაბამისად ისინი ჩემს Favourite 33-ში ვერ მოხვდა. ასევე იყო ისეთებიც, რომლებიც ვიცოდი, თუმცა მიუხედავად ყველაფრისა, ისინი მაინც მოხვდნენ საუკეთესოთა შორის. იმედია თქვენც ისევე გაერთობით, როგორც მე გავერთე. კალამბურები “ვ სტუძიუ”:

• 3,14% of sailors are Pi Rates.
• A butcher shop opened on the 10th floor. The steaks were high.
• A china doll was marked in tiny letters: ‘maid in USA’.
• A criminal’s best asset is his lie ability.
• A pessimist’s blood type is always b-negative.
• A politician who had been an astronomer was always saying ‘no comet’.
• A soldier is someone who stands in formation to receive information.
• A tight-rope walker enjoys being on-line.
• An orthodontist was found dead, killed with a hatchet. However, no one was arrested as the death was declared axe-idental.
• As a surgeon he was famous for his short cuts.
• Asked by a waiter if she would like a drink, the lady replied ‘wine not?’
• Can a piece of antique clothing be uncomfortable? Of corset can.
• Card sharks like to swim around at the bottom of the deck.
• Computer hackers surf the web on keyboards.
• Did you hear about the guy whose whole left side was cut off? He’s all right now.
• Don’t join dangerous cults: Practice safe sects!
• Escaped snakes make some people hiss-terical.
• Forbidden fruit causes many jams.
• He could speak so many dialects that he had to watch his language.
• He loved crosswords. They buried him six down and three across.
• He said I was average – but he was just being mean.
• Her exam was on the human skeleton, so she decided to bone up.
• His plan to manufacture pencils just didn’t draw attention.
• If all of the women left the country, there would be a stagnation.
• It’s better to love a short girl than not a tall.
• Most samurai refused to shave. They were bushi.
• She became a telephone operator because it was her calling.
• Some cooks have a shellfish attitude.
• The Titanic didn’t have enough lifeboats, but that was the tip of the iceberg.
• The difference between a tax collector and a taxidermist? The taxidermist leaves the hide.
• There are only 10 types of people in the world — those who understand binary, and those who don’t.
• To some, marriage is a word; to others, a sentence.
• When the tennis-playing judge got sued, the ball was in his court.

P. S. თუ რამეს ვერ მიხვდით კომენტარებში შეგიძლიათ იკითხოთ :)