ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Archive for November 26th, 2008

ჩინური ვაშლები

with 5 comments

“მანდარინს” დასავლეთ სამყაროში უწოდებენ ციტრუსსაც და ჩინელ მოხელესაც. უფრო მეტიც, ჩინური ენის პეკინურ დიალექტს, რომელიც ჩინეთში ლიტერატურული დიალექტია, ინგლისურენოვან სამყაროში Mandarin Chinese ჰქვია. მოდით, შევეცადოთ გავარკვიოთ რაშია აქ საქმე.

თავდაპირველად ჩინელ მოხელეებზე ვისაუბროთ. პირველები ევროპელთა შორის, ვინც აზიის სამხრეთ–აღმოსავლეთში მცხოვრებ ხალხებთან აქტიური კონტაქტი დაიწყეს, როგორც მოგეხსენებათ, პორტუგალიელები და ჰოლანდიელები იყვნენ. სწორად მათ ენებში გამოჩნდა პირველად სიტყვები, რომლებიც იმ ადამიანებს აღნიშნავდნენ, რომლებთანაც მათ ურთიერთობა ჰქონდათ, ანუ ჩინეთის საიმპერატორო კარის მოხელეებს. ეს სიტყვებია: პორტუგალიური – mandarim და ჰოლანდიური – mandorijn. ამ სიტყვების პირველწყარო მალაური სიტყვა mantri გახლავთ, რომელსაც ფესვები სანსკრიტში აქვს, სადაც mantrin “მრჩეველს, მინისტრს” ნიშნავს. მაურიების დინასტიის ეპოქაში (ძვ. წ. IV-II სს. ინდოეთი) mantrin–ი ახლანდელი გაგებით პრემოერ–მინისტრი გახლდათ. ასევე, აუცილებლად უნდა დავამატოთ, რომ ეს სიტყვა ძველ ინდოელებთან ჭადრაკის ფიგურას, ლაზიერსაც ერქვა, ინდუიზმის კარგად მცოდნეებისათვის კი უცხო არ არის სიტყვა “მანტრა”, რომელიც იმავე ფუძისაგან წარმოდგება, საიდანაც mantrin.

ისევ მოხელე–მანდარინებს დავუბრუნდეთ. პორტუგალიურ ენაში ამ სიტყვის ასე დამკვიდრება, იმითაც არის განპირობებული, რომ მსგავსი ჟღერადობის ფუძის მქონე ზმნა (მანდარ/მანდორ/მანდერ) რომანულ ენებში “ბრძანებას” ნიშნავს (მაგალითისთვის “კომანდორის” გახსენებაც კმარა). შედეგად ჩინელ მოხელეს “მანდარინი” ეწოდა მრავალ ევროპულ ენაში და თითქმის მაშინვე ამ სიტყვის გამოყენება დაიწყეს, როგორც ზედსართავი სახელის, რომელიც ლიტერატურულ ჩინურ ენას აღნიშნავდა. რატომ მოხდა ასე?

ზემოხსენებულ შეკითხვაზე პასუხის გასაცემად, თავდაპირველად შევხედოთ ზუსტად რომელი სიტყვა შეესაბამება “მანდარინს” ჩინურ ენაში. ეს არის იეროგლიფი 官 (guān), რომელსაც “მოხელის, ოფიციალური პირის” მნიშვნელობა აქვს. ეს იეროგლიფი შედიოდა “გუანხუას” (官話 , guānhuà) შემადგენლობაში, რომელიც ოფიციალურ ჩინურ ენას აღნიშნავდა. გუანხუა შეიძლება ვთარგმნოთ, როგორც “ოფიციალური მეტყველება”, “მოხელეთა მეტყველება”. ევროპულ ენებზე ამ კომპოზიტის, “გუანჰუას” თარგმნის დროს, უკვე კარგად ნაცნობ “მანდარინს” დაუმატეს “ჩინური” და მიიღეს – Mandarin Chinese. ამასთან აღსანიშნავია, რომ ახლანდელ ჩინურ ლიტერატურულ ენას პუტუნხუა (普通話, “საერთო მეტყველება”) ჰქვია.

დასავლეთ ევროპაში სიტყვა mandarine გამოიყენებოდა არამხოლოდ ჩინური ლიტერატურულ ენასთან დაკავშირებით, არამედ როგორც ზედსართავი სახელი, რომელიც ზოგადად ყველაფერ ჩინურზე მიუთითებდა. გაეცნენ რა პირველად მათთვის ახალ გემრიელ ციტრუსს, ესპანელებმა მას naranja mandarina (“ნარანხა მანდარინა” – ჩინური ფორთოხალი) უწოდეს, ბოლოს კი, როგორც ხდება ხოლმე, ეს ორი სიტყვა შემოკლდა და “მანდარინა” დარჩა. ფრანგულში ესპანელების წყალობით მანდარინს “orange mandarine” (“ორანჟ მანდარინ” – ჩინური ფორთოხალი), ან უბრალოდ mandarine (“მანდარინ”) დაერქვა. პირველმა ფრანგულ ლიტერატურაში ეს სიტყვა ბერნარდენ დე სენ–პიერმა გამოიყენა, რომელიც ჩვენთვის ცნობილია, როგორც “პოლი და ვირჟინის” ავტორი. ზოგიერთი მკვლევარი იმასაც კი ამტკიცებს, რომ მანდარინის ფერი ჩინელი მოხელების სამოსის ფერს შეესაბამებოდა და სწორად ამის გამო მიიღო მან ეს სახელიო, თუმცა ეს ვერსია “თითიდან გამოწოვილს” უფრო ჰგავს, ვიდრე რეალურს.

ევროპაში მანდარინის ექსპორტი თავდაპირველად ჩრდილოეთ აფრიკიდან ხდებოდა. ამით აიხსნება ინგლისურ და ფრანგულ ენებში მანდარინის სახელწოდება: tangerine. მისი ნათლია მაროკოს ქალაქი ტანჟერია. ხშირ შემთხვევაში “მანდარინი” და “ტანჟერინი” სინონიმებს წარმოადგენენ, თუმცა ხანდახან “მანდარინს” მოყვითალო ფერის ნაყოფის მქონე ციტრუსებს უწოდებენ, “ტანჟერინს” კი – ნარინჯისფერს, უფრო მეტიც, ზოგი ბიოლოგი განსაკუთრებულ სახეობაზეც კი საუბრობს, რომელსაც Citrus tangerina ეწოდება.

p.s. ეს სტატიაც ezhe.ru–ზე ვიპოვე და ვთარგმნე. ერთი რამის აღნიშვნა მსურს მხოლოდ, რომლის ხაზგასმა ჩვენს ჩდრილოელ მეზობლებს გამორჩათ: апельсин ჰოლანდიურიდან მოდის და “ჩინურ ვაშლს” ნიშნავს.

Hey, guys, where are you?

with 3 comments

Remember, remember the 5th of November,
Gunpowder, treason and plot.
I see no reason why gunpowder treason,
Should ever be forgot.
Guy Fawkes, Guy Fawkes, ’twas his intent
To blow up the King and Parliament.
Three score barrels of powder below,
Poor old England to overthrow;
By God’s providence he was catch’d
With a dark lantern and burning match.
Holloa boys, holloa boys, make the bells ring.
Holloa boys, holloa boys, God save the King!
Hip hip hoorah!

ინგლისური ხალხური სიმღერა

ცოტაოდენ ისტორიას შეგახსენებთ. 1605 წლის 5 ნოემბერს, ინგლისის მეფე, ჯეიმს I უნდა დასწრებოდა პარლამენტში სესიის გახსნას. კათოლიკე შეთქმულთა ჯგუფს, რომლებიც ანგლიკანური ეკლესიის წინააღმდეგ იბრძოდნენ, გადაწყვეტილი ჰქონდათ მეფისა და დიდებულების განადგურება. ამისათვის მათ ლორდთა პალატის ქვეშ ორტონანახევარი დენთი შეაგროვეს და პარლამენტის მთლიანი შენობის აფეთქება განიზრახეს. თუმცა 26 ოქტომბერს, ლორდ მონტინგლმა, რომელიც კათოლიკე შეთქმულთა საძმოს  ერთ–ერთი ახლობელი გახლდათ, მიიღო ანონიმური წერილი, სადაც მას ურჩევდნენ, რომ იმ დღეს პარლამენტში არ გამოცხადებულიყო, ვინაიდან “ღმერთი და კაცი გაერთიანებულიყვნენ, რათა შური ეძიათ ყველა დროის ყველაზე დიდ ბოროტებაზე”.

რა გზებითა და მანქანებით მოხვდა ეს წერილი ინგლისელი მონარქის ხელში არავინ იცის, თუმცა სხდომის წინა ღამეს პარლამენტის შენობა გაჩხრიკეს და ადამიანი, რომელსაც უნდა წაეკიდებინა ცეცხლი ფითილისათვის დაკავებულ იქნა. იქვე მათ დენთით სავსე 36 კასრი იპოვეს, დაკავებულს გაი ფოქსი (Guy Fawkes) ერქვა. იგი 35 წლის, სამეფო კარზე მოღვაწე კათოლიკე იყო, აქვე უნდა ითქვას, რომ შეთქმულების თავი და თავი იგი არ გახლდათ, მაგრამ სწორად მისი სახელი და გვარი შემორჩა ისტორიას “დენთის შეთქმულების” (Gunpowder Plot) საქმესთან დაკავშირებით. ისტორია იმასაც ყვება, თუ როგორ დაიჭირეს შეთქმულების სხვა მონაწილენი, როგორ დაიღუპა მათი ნაწილი დაკავების პროცესში და თუ როგორ დასაჯეს დანარჩენები სასამართლო პროცესის შემდეგ, თუმცა ეს ამბები ჩვენს ისტორიაში ნაკლებად საინტერესოა.

აუფეთქებელმა პარლამენტარებმა კი შემდგომში 5 ნოემბერი სრულიად სახალხო დღესასწაულად გამოაცხადეს, დღესდღეობით “გაი ფოქსის ღამის” სახელით ცნობილი, რომელიც ტრადიციულ ინგლისურ რეალობაში დიდი ზარ–ზეიმით აღინიშნება დღესაც, წვავენ რა გაი ფოქსის ფიტულს საჯაროდ. სწორად ამ ფიტულთანაა დაკავშირებული ის კვალი ინგლისურ ენაში, რომელზედაც დღეს გვექნება საუბარი.

გაი ფოქსი, რა თქმა უნდა, არ იყო გაიუს იულიუს კეისრის სეხნია ( Gaius Iulius Caesar) და ჩვენ სახელების ამ მსგავსებამ შეცდომაში არ უნდა შეგვიყვანოს. სინამდვილეში მისი სახელი, Guy გახლავთ Guido–ს შემოკლებული ვარიანტი. ასევე შემონახულია გაი ფოქსის ხელით ნაწერი, სადაც იგი ჩვენებებს იძლეოდა, რომლის ბოლოშიც გაკრული ხელით ვკითხულობთ: “Guido Fawkes”. თავად სახელ Guido–ს რაც შეეხება, ის ყველაზე მეტად იტალიაშია გავრცელებული, თუმცა მისი ფუძე წარმოდგება ძველფრანგული ზმნისაგან guider, რომელიც “წინ გაძღოლას” და “წაყვანას” ნიშნავს. ჰო, მართლა ექსკურსიამძღოლი, იგივე “გიდი” ზუსტად ამ ზმნისგან მომდინარეობს.

მადლიერმა ერმა გაი ფოქსს სამშობლოსა და მეფის სიყვარული “არ დაუვიწყა” და მისი სახელი მისსავე ფიტულს დაარქვეს. ამან შემდგომში ცუდად და სასაცილოდ ჩაცმულ უბრალო “ინგლიშმენებ”–ს მისცა სახელი, რაც საბოლოოდ იმაში გადაიზარდა, რომ ჯერ ამერიკაში და შემდეგ მთელ ინგლისურენოვან სამყაროში ამ სიტყვის (guy) სახით ფამილარულ–ირონიული მიმართვის ფორმა შეიქმნა. ეს არცაა გასაკვირი, ვინაიდან ფრაზა “ეს ფიტული” (this guy) სულ თავისუფლად შეიძლებოდა განზოგადებულიყო…

P.S. სტატია ნათარგმნია ezhe.ru–დან და მსგავს თარგმანებს კვლავაც შემოგთავაზებთ, თუ კი სადმე რამეს, ამ ბლოგის შესაფერისს, ვიპოვი.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 171 other followers