ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Archive for November 29th, 2008

კაცი ხარ თუ “პრობკა”?!

with 10 comments

omerta

სიტყვა “კაცობა” რა მრავალწახნაგოვანი სიტყვაა ქართულ ენაში ყველას მოეხსენება. ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონები სდუმან მისი მრავალწახნაგოვნების შესახებ და მას უბრალოდ განმარტავენ: “კაცის თვისება, კაცთან დაკავშირებული”. არადა ეს ერთ–ერთი იმ მითიური სიტყვათაგანია, რომელიც როგორც სიტყვა ყველამ იცის, განმარტებაზე კი არც არავინ არასოდეს არ შეთანხმებულა. მის შესახებ საუბრობენ ტელეეთერში აკადემიური ტონით, მაგალითისთვის გივი ბერიკაშვილიც კმარა, ამასწინათ მის მშობლიურ სოფელში, მის მშობლიურ ქუჩას მისი სახელი რომ უწოდეს, მადლობას უხდიდა მაყურებლებს და ხაზს უსვამდა, ეს ის ქუჩაა, სადაც მე ყველა სხვა სასიქადულო თვისებებთან ერთად, როგორებიც სამშობლოს სიყვარული და ვაზის სიყვარულია, კაცობა შევიძინე და ვისწავლეო.

ამასთან დაკავშირებით ერთი ლექსის გახსენებაც შეიძლება, რომლის ზუსტი ავტორი ვერ დავადგინე, სავარაუდო ვერსიებს შორის მუხრან მაჭავარიანი და ტარიელ ჭანტურიაა. ამ ლექსში ავტორმა საცობსა და კაცობას შორის ვერსიფიკაციული ურთიერთკავშირი იპოვა და ამით საშვილიშვილოდ პოეტურ გრანიტში გამოკვეთა ძვ. თბილისური გამონათქვამი – კაცი ხარ თუ “პრობკა”?!. აი, ლექსიც:

კაცს უნდა ჰქონდეს კაცობა,
კაცი ფასდება კაცობით,
თუ კაცს არა აქვს კაცობა –
ასეთ კაცს ჰქვია საცობი

უფრო მეტი სიცხადის შეტანის მიზნით ხანდახან ამ სიტყვას უფრო მეტად ამუქებენ და მიიღება ისეთი ლიგვისტური პარადოქსი როგორიცაა “კაცური კაცი”, სადაც არც მსაზღვრელია ცნობილი, თუ რას ნიშნავს ზუსტად და არც საზღვრული. კიდევ უფრო პარადოქსული შემთხვევა იქმნება, როდესაც უარყოფის გზით კაცობიდან არაკაცობას აწარმოებენ და ასე იქმნება “ყირამალა” გამონათქვამები “წიპა”: “ზოგს კაცობა არაკაცობა ჰგონია და არაკაცობა კი – კაცობა” (რომელიღაც ფორუმზე შემხვდა).

“კაცობის” შესატყვისი ინგლისურ და ფრანგულ ენებში არ არსებობს და საერთოდ მათთვის ეს წარმოუდგენელი ფენომენია. წარმომიდგენია როგორ წვალობენ მთარგმნელები ქართულ სუფრებზე ინტერპრეტირების დროს, როცა მავან გაეროელ ჯონსა და რესპუბლიკელ შალიკოს შორის ჩადგებიან ხოლმე და ვახტანგურის სწავლება–სმის დროს ამ სიტყვის თარგმნა უწევთ მთელი თავისი ლინგვისტურ–ეტიმოლოგიური სიგრძე–სიგანით.

თუმცა, იტალიელები რისი სამხრეთელები არიან, ამაშიც რომ არ გვგავდნენ. უფრო რომ დავაზუსტოთ, საუბარი გვექნება სამხრეთ იტალიის, უპირატესად კუნძულ სიცილიის შესახებ, სადაც დღემდე გავრცელებულია სიჩუმის კოდექსი, ე.წ. “ომერტა”. სანამ თავად სიტყვაზე და მის მნიშვნელობაზე ვისაუბრებ, მანამდე უნდა ავღნიშნო, რომ არა მარიო პიუზო თავისი ტრილოგიით “ნათლიმამის” შესახებ ეს სიტყვა არ მოხვდებოდა მსოფლიო ინფორმატიულ მეინსტრიმში.

თავად სიტყვა “ომერტა” კი  დამახინჯებული ესპანური hombredad–ია (ომბრედად), რაც ქართულად, როგორც მიხვდით, “კაცობას” ნიშნავს. ომერტა სიცილიური მაფიის ერთგვარი კოდექსია, რომლის თანახმადაც ყველას ეკრძალება ოფიციალურ ძალოვნებთან თანამშრომლობა. ეს ურთიერთგაუცემლობის და ურთიერთგატანის ერთგვარი სიცილიური კოდექსია, რომლის წყალობითაც სიცილიაში ხუმრობენ, რომ ჩვენს კუნძულზე არათუ მოწმეები არ არიან, არამედ იეჰოვას მოწმეებსაც ვერსად ნახავთო (ქართულ კაცობაშიც შეიძლება ვიპოვოთ ურთიერთგაუცემლობისა და ურთიერთგატანის ეს ელემენტი). ამასთან დაკავშირებით სიცილიაში არსებობს მოარული ანდაზა: Cu è surdu, orbu e taci, campa cent’anni ‘mpaci (ის, ვინც ყრუ, ბრმა და მუნჯია ასი წელი მშვიდად ცხვრობს)…

ამ თემაზე კიდევ ბევრი საუბარი შეიძლება, მაგალითების ჩამოთვლით და ილუსტრაციების მოშველიებით (საამისოდ როკოს ბლოგზე სტატიის – “იყო ქართველი” – გახსენებაც კმარა), მაგრამ მედალს მეორე მხარეც აქვს. აკადემიურობის ფერადი მინები რომ მოვიხსნათ და გვერდზე გადავდოთ, აღმოვაჩენთ რომ ნებისმიერ ენაში მრავლადაა თავის თავში მითოსის მატარებელი მსგავსი სიტყვები, თუ კარგად დავფიქრდებით იმასაც მივხვდებით, რომ ეს სიტყვები ენაში იმ პოეტურ ველს ქმნის, რითაც განსხვავდება ცოცხალი და ბუნებრივი ენა მშრალი ესპერანტოსგან, სადაც არც ანდაზებია, არც სიმღერები, არც გინებები და არც ისეთი ლინგვისტური მარგალიტები, როგორიც ზემოხსენებული: კაცი ხარ თუ “პრობკაა”?!

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 171 other followers