ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Archive for February 2009

ჯამი, ჯემი და ჯამაათი

with 6 comments

საოცარი ენაა ქართული. შეიძლება ამ შეფასებაში სუბიექტური ვარ, მაგრამ ფაქტია, რომ ყველა იმ სხვა ენებისაგან განსხვავებით რომლებთანაც აქტიური შეხება მაქვს, მხოლოდ ქართულში მიჭირს “უცხო სხეულების” გარჩევა ჭეშმარიტად იბერიულ–კავკასიური ძირის მქონე სიტყვებისაგან. ეს უცხო სხეულები კი იმდენად აღარ არიან უცხოები, რომ საკუთარი სიტყვებისაგან ვეღარ ვანსხვავებთ. დღეს ერთი წარმომავლობის მქონე უცხო სხეულების ჯგუფზე მექნება საუბარი, რომელთა შესახებაც ქვემოთ გიამბობთ.

ტიციან ტაბიძის ლექსში, “ალავერდობა”, ვკითხულობთ ასეთ ფრაზას: “…ნეტავ რამ წვიმა, ანდა რამ თოვა / ამდენი ხალხი და ჯამაათი. / შესმენ ალაზანს, ღვინოდ თუ მოვა, / და ახლა კიდევ, ჭამა თქვი მათი”. აბდ–ორ–რაჰმან ჯამის ერთ ლექსში, რომლის თარგმანიც ვახუშტი კოტეტიშვილს ეკუთვნის არის ასეთი ბეითი : “ჰე, მერიქიფევ, მომაწოდე ის დიდი ჯამი, / ჩემს არსებას რომ განმაშორებს, თუნდ ერთი წამით…”. ასევე აქვე პითაგორას თეორემასაც გავიხსენებ, რომელიც ამბობს, რომ “მართკუთხა სამკუთხედში ჰიპოტენუზის კვადრატი კათეტების კვადრატების ჯამის ტოლია”. ძალიან ძნელი წარმოსადგენია, ზემოხსენებულ ფრაზებში გამუქებული სიტყვების არაქართული წარმომავლობა…

კიდევ ერთი ლექსი მახსენდება, ირაკლი ჩარკვიანის “დაე, იცოცხლონ”:

გემუდარები,
ნუ ხოცავ ტარაკნებს, დედა,
დაე, იცოცხლონ.
ხომ იცი, როგორ უყვართ გათბობის მილები,
იქნებ ერთმანეთიც უყვართ?
მათ გაზქურაზე უწევთ ცხოვრება,
ჩვენ დედამიწაზე,
მერე რა?
ერთიმეორისგან ვერ გაარჩევ,
სახელებიც არ ჰქვიათ,
როგორ ახარებთ სითბო და ტკბილი ჯემი,
რა მათი ბრალია, რომ არ იციან თავიანთი არსებობის შესახებ,
პლანეტებმაც ხომ არ იციან შერქმეული სახელები,
მაგრამ ბრუნავენ უმიზნოდ,
სივრცეში.
გემუდარები,
ნუ ხოცავ ტარაკნებს, დედა,
დაე, იცოცხლონ.

ჯემის შესახებ ყოველი თქვენთაგანი იტყვის, რომ ინგლისურიაო და ამით საუბარს დასრულებულად ჩათვლის, თუმცა სულ ამაოდ. ვებსტერის ლექსიკონში ამ სიტყვის წარმომავლობის შესახებ არაფერი იციან, თუმცა ენკარტას ლექსიკონში წერია, შესაძლოა დასავლურ აფრიკული “ჯამა”–დან მოდის, რაც ხალხის შეკრებას ნიშნავსო. ჩრდილო და დასავლურ აფრიკულ ენებში არაბული ენა ისევე “ცვეტში” იყო ოდესღაც (და დღემდე არის!), როგორც მთელ მათ მიერ დაპყრობილ ტერიტორიაზე, შესაბამისად შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ეს სიტყვა არაბების გზით მოხვდა ინგლისურში. ამის ვარაუდის უფლებას კი არაბული ზმნა “ჯამაყა” გვაძლებს, რომელიც შეგროვებას ნიშნავს.

არაბულ ენას გააჩნია ერთი უნიკალური თავისებურება. ამ ენაში სიტყვათწარმოება უპირატესად სამთანხმოვნიანი კომბინაციების მეშვებოთ ხდება, სადაც საწყისი სამი თანხმოვნის ტრიადა ერთ რაიმე ცნებას გამოხატავს. მაგალითისთვის ავიღოთ ცნება წერა, რომელიც სამი თანხმოვნით – “ქ, თ, ბ”–თია გამოხატული:

ქათაბა – დაწერა (მან, ის)
ქაათიბ – მწერალი
ქითააბ – წიგნი
მაქთაბ – საწერი მაგიდა, კანტორა, სკოლა
მაქთუბ – წერილი
ქუთთაბ – დაწყებითი სკოლა (სადაც წერას სწავლობენ)
მაქთაბათ – ბიბლიოთეკა (სადაც ნაწერები ინახება)

სიტყვების  მსგავსი გაერთიანებები დამახასიათებელია არაბული ენისათვის და თუ რომელიმე ტექსტში უცხო სიტყვას შეხვდებით, უპირველესად ამ ფუძისეული თანხმოვნების ამოცნობაა საჭირო, რათა შემდგომ სასურველი სიტყვა ლექსიკონში მოძებნოთ. წინააღმდეგ შემთხვევაში ლექსიკონში სიტყვას ვერ მოძებნით, ვინაიდან სიტყვები არაბულ ლექსიკონებში ამ ფუძეების მიხედვითაა დალაგებული. ფუძის პოვნის სხვადასხვა მეთოდები არსებობს, თუმცა ეს უკვე სხვა სალაპარაკო თემაა…

ზუსტად ასეთ ფუძეს წარმოადგენს ტრიადა – “ჯ მ ყ”. უფრო ზუსტად რომ ვთქვათ ყ–ს ნაცვლად არაბულში მისი მსგავსი თანხმოვანია ე.წ. “აინი”, რომელიც ქართულში არ გვაქვს, ამიტომაც თქვენის ნებართვით ამ ბგერას ქვემოთ ყ–დ მოვიხსენიებ. ფუძე “ჯ, მ, ყ” შეგროვების იდეას გამოხატავს. ზუსტად ამ ფუძის ნაირ–ნაირი ვარიანტებია წარმოდგენილი იმ ამონარიდებში, რომელიც ამ წერილის დასაწყისში შემოგთავაზეთ, ასე მაგალითად:

  • ჯაამიყ – “შემგროვებელს” აღნიშნავს, შემდგომ ეს სიტყვა შევიდა სპარსულში თასის მნიშვნელობით, ანუ ჭურჭლის, რომელიც წყალს, ან თუნდაც ღვინოს აგროვებს და  შემდეგ ესტუმრა ქართულ ენას.
  • ჯამიიყ – “შეგროვებულს” აღნიშნავს. შესაბამისაგ უკვე გასაგები ხდება ჯამის ცნება ალგებრაში. არაბები რომ არა ჯამის მაგივრად, ალბათ შედეგს ვიტყოდით.
  • ჯამააყათ – არაბულ და სპარსულ ენებში “საზოგადოების” აღსანიშნავად გამოიყენება.
  • ჯაამიი – ასე წარმოითქმის მე–15 საუკუნის სპარსი პოეტის, აბდ–ორ–რაჰმან ჯამის ზედწოდება, რომელიც ქალაქ ჯამის მკვიდრს აღნიშნავს. ქალაქ ჯამის სახელწოდება კი გასაგებია, რომ ხალხის შეგროვების ადგილს უკავშირდება.

მოცემულ ტრიადას, “ჯ, მ, ყ”–ს კიდევ სხვა მრავალი ვარიაცია აქვს, რომლებიც არაბულში უნივერსიტეტს, შეხვედრას,  ჯგუფს და ა.შ. აღნიშნავენ, თუმცა საბედნიეროდ ქართული ენა “ჯ,მ,ყ” ფუძის სხვა ვარიაციებით არ დანაგვიანებულა ოდესღაც, ამიტომაც მათ ჩამოთვლას აქ აღარ შევუდგები.

ყველაფერი ამის გაანალიზების შემდეგ დამებადა შეკითხვა, რამდენად “ქართულია” ამონარიდებში წარმოდგენილი სიტყვები: ჯამი, ჯამაათი, ჯემი… ჯემს რომ თავი დავანებოთ ჯამი იმდენად ბუნებრივად ჟღერს, რომ არასოდეს შეიკავებს თავს მისი წარმოთქმისაგან “უცხოური” სიტყვების ყველაზე მოშიშარი ფილოლოგიც კი, არადა თუ დავუშვებთ, რომ ჯამი უკვე ქართული სიტყვაა, მაშინ მოგვიწევს იმაზე დათანხმებაც, რომ ოდესმე “ოფერი”, “ვაფშე”, “გაიასნება”, “ბრეიქი” და კიდევ მრავალი სხვა სიტყვა, რომლებიც კალიებივით არიან შემოსეული რუსული და ინგლისური ენებიდან, ოდესმე ისინიც ქართული გახდება… ეს კი, როგორც მინიმუმ ჩვენი მომავალი თაობების სხვა ენაზე ლაპარაკს გულისხმობს!

ყავის მარცვლების იგავი

with 5 comments

მივიდა ერთხელ გოგო მამასთან და ეუბნება: – ძალიან დავიღალე, მძიმე ცხოვრებისაგან, პრობლემებისაგან და გაჭირვებისაგან. მეტის მოთმენა აღარ შემიძლია… რა ვქნა?

მამამ პასუხის ნაცვლად გაზქურა აანთო და ზედ სამი ერთი ზომის, წყლით სავსე ქვაბი დადგა. პირველ ქვაბში სტაფილო ჩააგდო, მეორეში – კვერცხი, მესამეში კი ყავის მარცვლები ჩაყარა. ცოტა ხნის შემდეგ, როცა სტაფილო, კვერცხი მოიხარშა და ყავის მარცვლები წყალში გაიხსნა, მამამ სტაფილო და კვერცხი ქაფქაფა წყლიდან ამოიღო, მესამე ქვაბიდან ჭიქაში ყავა დაისხა და ყველაფერი ამის შემდგომ ჰკითხა თავის შეჭირვებულ შვილს:  – რა შეიცვალა?

გოგომ უპასუხა: – კვერცხი და სტაფილო მოიხარშა და დაფქვილი ყავის მარცვლები წყალს შეერიაო.

მამამ მიუგო: – არა, შვილო ჩემო, ეს მხოლოდ ზედაპირული შეხედულებაა. რეალურად კი მაგარი სტაფილო დარბილდა, ადვილად მსხვრევადი და შიგნით თხევადი კვერცხი გამაგრდა, ანუ გარეგნულად არც სტაფილო და არც კვერცხი არ შეცვლილა, შეიცვალა მათი შინაარსი ერთნაირი გარემო პირობების ზემოქმედების შედეგად. ამგვარად ადამიანებიც, ერთნაირი ზემოქმედების შედეგად, შინაგანად ძლიერები შეიძლება დარბილდნენ და ძალიან ფაქიზები და ნაზები კი შეიძლება გაქვავდნენ…

– და ყავა? – ვერ მოითმინა გოგომ.

– რაც შეეხება ყავას, ეს ყველაზე საინტერესოა! ყავის მარცვლები გაიხსნა გარემოში. მარცვლებმა არათუ დაკარგეს საკუთარი უმთავრესი ნიშან–თვისებები, არამედ პირიქით, აქეთ შეცვალეს გარემო და უგემური ცხელი წყალი სასიამოვნო სასმელად აქციეს. ზუსტად ამგვარად, არსებობენ ადამიანები, რომლებიც თავად არ იცვლებიან, მაგრამ ამავდროულად ცვლიან გარემო პირობებს რომლებიც მათზე ზემოქმედებენ,  ისევე როგორც ყავის მარცვლებმა შეცვალეს ქაფქაფა წყალი.

Written by linguistuss

February 27, 2009 at 5:34 am

ბიუსტჰალტერების ღობე

with 9 comments

cardrona_bra_fence

სალვადორ დალი, თავის ერთ–ერთ ბიოგრაფიაში, აყალიბებს რა პარანოიდალურ–კრიტიკულ მეთოდს გამოთქვამს ასეთ იდეას: ვაცხობთ 5 მეტრი რადიუსის პურს და ვდებთ შუაღამისას, როცა ყველას სძინავს, ქალაქის პერიფერიულ მოედანზე. მეორე დილით ქალაქის მცხოვრებლები იღვიძებენ და იწყება მითქმა–მოთქმა უსაშველო ზომების პურის შესახებ. გადის ორი დღე ყველას ავიწყდება პურის არსებობის შესახებ, თუმცა სულ ამაოდ. ვაცხობთ 7 მეტრის რადიუსის პურს და ვიძრებით ცენტრისკენ.  შედარებით ცენტრალურ მოედანზე მოთავსებული პური უფრო დიდ აურზაურს იწვევს. საქმეში ერთვებიან ოფიციალური პირები, მედია, სამღვდელოება. ერთი სიტყვით ზოგს ბომბი ჰგონია, ზოგს უცხოპლანეტელთა საჩუქარი, ზოგს ციური სასწაული. საბოლოოდ ეს პურიც ავიწყდება ხალხს, თუმცა დროებით. კვლავ ვაცხობთ უფრო დიდ პურს და ამჯერად ქალაქის ცენტრში ვდებთ, მთავარ მოედანზე და ა.შ. ხალხს გასართობი არ აკლდება…

ზემოხსენებულ პასაჟში ექსცენტრიულ სალვადორ დალის იმის ჩვენება უნდოდა, რომ ხალხს, მასას თუ ბრბოს, ნუ რასაც დაარქმევთ, ერთი ბეწო უნდა რომ ყოველგვარ უაზრო და აბსურდულ ჯგუფურ საქმიანობაში მიიღოს მონაწილეობა და ამით სიამოვნება მიიღოსო. ასე მოხდა ახალ ზელანდიაშიც, ერთ–ერთ პერიფერიულ ჰაივეიზე, კარდრონას სიახლოვეს, სადაც 1999 წლის დეკემბრის ბოლოს, გზის პირას ოთხი ცალი ბიუსტჰალტერი შენიშნეს ადგილობრივმა მაცხოვრებლებმა. არ გასულა ცოტა ხანი, რომ ოთხმა ბიუსტჰალტერმა იბარტყა და სადღაც თებერვლისთვის მათი რიცხვი 60–მდე ავიდა. ამ ამბავმა საბოლოოდ ჟურნალისტების ყურადღება მიიპყრო და საქვეყნოდ გაბაზრდა და საქმე იქამდეც კი მივიდა, რომ მეზობელი ქალაქებიდან ჩამოდიოდნენ ფერმერები ბიუსტჰალტერების ღობის სანახავად.

2000 წლის ოქტომბერში ღობე 200 ბიუსტჰალერს ითვლიდა, რის შემდეგაც საქმეში ადგილობრივი სამართალდამცავები და კანონდამცველები ჩაერივნენ და ღობიდან გამოფენილი “სიმდიდრე” ჩამოხსნეს. ხალხმა აქაოდა ჩვენს სიწმინდეს როგორ შეეხეთო, უბიუსტჰალტერებოდ როგორ გავძლოთო, ეგრე არ უნდაო და პროტესტის ნიშნად უფრო და უფრო მეტი ბიუსტჰალტერი გამოჩნდა ახალი ზელანდიის სამხრეთ კუნძულზე. 2006 წელს მათი რიცხვი 800–ს მიუახლოვდა და ჰაივეიზე ტურისტები გამოჩნდნენ და ახალზელანდიური ნატვრის ხე სხვადასხვა ქვეყნისა და წარმომავლობის ბიუსტჰალტერით შეიმოსა, “ვანდერ ბრა”–დან დაწყებული მამა–პაპური აფრიკული ლიფებით დამთავრებული, რას არ იხილავდა იქ კაცის თვალი.

ბიუსტჰალტერების რიცხვმა ორი ათას ერთეულს რომ გადააჭარბა პირველი ქურდობის ფაქტიც კი დაფიქსირდა, როცა ახალზელანდიელმა ფერმერებმა დაიძინეს და რომ გამოიღვიძეს ღობეზე 200 ერთეული აზღუდი მოპარული დახვდათ. მიხვდნენ რომ ასე გაგრძელება დიდხანს არ შეიძლებოდა და ღობეს თვალყურის მადევნებელი ოფიციალური პირი დაუნიშნეს. ეს საპატიო მისია ადგილობრივმა ფერმერმა ჯონ ლიმ იტვირთა.

ამ ამბავმა სამწუხაროდ დიდხანს არ გასტანა. ბიუსტჰალტერების სანახავად დაძრული ტურისტების რიცხვი იმდენად დიდი აღმოჩნდა, რომ მიმდებარე ყველა ქუჩაზე და შარაგზაზე საცობები შეიქმნა. ადგილობრივმა წესრიგის დამცველებმა, მიხვდნენ რა რომ ამხელა “ტრაფიკს” კარდონას პატარა ჰაივეი ვერ გაუძლებდა, უპრეცედენტო გადაწყვეტილება მიიღეს, გასცეს ლიფებისა და ბიუსტჰალტერების ჩამოხსნის ბრძანება და ამით ამ მარაზმს ბოლო მოუღეს, თუმცა რად გინდა. ამ ისტორიას ეძღვნება სტატია ინგლისურ და ფრანგულ წიკიპედიებში. საიტების რიცხვი, სადაც ეს ამბავი გაკვრით მაინც არის მოხსენიებული ათასზე მეტია და დღითი–დღე მრავლდება. არ წყდება სინანულით აღსავზე თავსა დამართ ცემები “ვაი, რა კარგი საჩინო” ბიუსტჰალტერების ღობის იავარქმნის შესახებ. ერთი სიტყვით სალვადორ დალი მართალი იყო…

მეცნიერება და ისლამი

with 3 comments

science

წინა პოსტში ამ ფილმზე ვსაუბრობდი. BBB Documentary-ის “მეცნიერება და ისლამი” შედგება სამი ნაწილისაგან: 1) “ენა და მეცნიერება”, 2) “გონების იმპერია”, 3) “ეჭვის ძალა”. სამივე ფილმი ატვირთულია allshares.ge–ზე. წამყვანი, სურრეის უნივერსიტეტის პროფესორი, ჯიმ ალ–ხალილი გასაგებად და თვალსაჩინოდ მოგვითხრობს ისლამის ოქროს ხანაში მეცნიერების განვითარების ისტორიას. ეს არის ამბავი იმისა, სანამ ქრისტიანულ ევროპაში სიბნელე იყო ჩამოწოლილი, თუ რა ხდებოდა იმ სამყაროში, რომლის შესახებაც ჩვენ შედარებით ნაკლები ინფორმაცია გვაქვს. ალ–ჰაიზემმა, ალ–ბირუნიმ, ალ–ტუსიმ, ომარ ხაიამმა, ალ–ბატანიმ და სხვებმა მოამზადეს პლატფორმა, რომელმაც სამეცნიერო რევოლუცია მოახდინა ევროპაში კოპერნიკის, გალილეის, ნიუტონის, კეპლერისა და მათი თანამოძმეების სახით. ჩემთვის ძალიან საინტერესო იყო, ასე რომ გირჩევთ…

Science and Islam – The Language of Science.avi
Science and Islam – The Empire of Reason.avi
Science and Islam – The Power of Doubt.avi

Written by linguistuss

February 23, 2009 at 11:26 am

დროშა, ალამი, ბაირაღი

with 6 comments

დღეს ძალიან დატვირთული დღე იყო ინფორმატიულადაც და ემოციურადაც. დილას რომ გავიღვიძე BBC-ის დოკუმენტური ფილმის მესამე ნაწილს ვუყურე. ფილმს “მეცნიერება და ისლამი” ერქვა, სადაც მთელი სიგრძე–სიგანით იყო განხილული თუ როგორ მომზადდა პლატფორმა არაბეთის უზარმაზარ იმპერიაში, რომელმაც შედეგად გალილეი, კეპლერი, კოპერნიკი, ნიუტონი და სხვა მრავალი ევროპელი მეცნიერი შვა. საინტერესო კი ის იყო, რომ ამ სამ–სერიან დოკუმენტურ ფილმში წარმოდგენილი მეცნიერებიდან მე სულ ორი ვიცოდი: ავიცენა და ალ–ბირუნი.

ნამდვილად არ მეგონა ალამუთის ციხეში, სადაც ასასინები ბუდობდნენ, ვინმე ალ–ტუსი პტოლემეუსის ალმაგესტის კომენტარებს თუ წერდა და აკეთებდა საქმეს, რომელმაც შემდგომში ნიუტონს და კეპლერს მსოფლიო მიზიდულობისა და პლანეტების მოძრაობის კანონები აღმოაჩენინა. აღმოვაჩინე კიდევ ალჰაზენი, იგივე ალ–ჰაიზემი, თანამედროვე ოპტიკის მამამთავარი და პიროვნება, რომელმაც მეცნიერულ მეთოდს დაუდო სათავე იმ ფორმით, რომლითაც ის ჩვენთვის ცნობილია. კიდევ მრავალი “ალ”–ზე დაწყებული მეცნიერი იყო წარმოდგენილი ფილმში, რომელთა ჩამოთვლას აქ არ მოვყვები…

ფილმის ყურების შემდეგ ტრადიციულად წიკიპედიას ვესტუმრე და ალჰაზენზე და ალ–ტუსიზე დავიწყე ინფორმაციის მოძიება და ამასობაში როგორ შემომეკითხა სტატიები ბასმალაზე, თაქბირზე და შაჰადაზე ვერ მივხვდი. სანამ მთავარ სათქმელზე გადავიდოდე მანამდე ვიტყვი, რომ ჩამოთვლილი სიტყვები არაბულ ენაში გაქვავებულ ფრაზებს აღნიშნავს, რომლებიც ალაჰთანაა დაკავშირებული და რომლებსაც სხვადასხვა ისლამური სახელმწიფოების დროშებზე შეხვდებით, თუმცა საინტერესო აქ იყო სიტყვა, რომელიც ამ სტატიებში შემომხვდა, კერძოდ “ალამ”, რომელიც არაბულად დროშას ნიშნავს. შემდეგ ისიც გამახსენდა რომ დროშის და ალამის კიდევ ერთი სინონიმი, ბაირაღი თურქული bayrak-ია. ამასთან თურმე კი არა დროშაც არ ყოფილა ჩვენი. სპარსული “დერაფშ” შესულა სომხურში, სადაც ის “დროშაკ”–ად ქცეულა და შემდგომ ქართულში ასე დამკვიდრებულა “დროშის” სახით, ჰოდა შეკითხვა დამებადა, ნუთუ ამ ტრიადის, დროშა–ალამი–ბაირაღის გარდა სხვა სინონიმი არ მოგვეპოვება ქართულში, ჩვენი საკუთარი წარმოების?! – მე ვერ ვიპოვე კი არადა გავიხსენე და თუ ვინმეს რამე გაგახსენდათ მითხარით, დამავალებთ.

ამ სამდროშობანას ლინგვისტურ თამაშს რომ მოვრჩი წავედი ჩაწერებზე, ძალიან კარგი თამაში გამოვიდა. მთლად შედეგით კმაყოფილი ვერ დავრჩი, თუმცა სიტყვა “ჯანდაბის” წარმოშობის ერთი ვერსია მოვისმინე, გავიგე რას ნიშნავს სიტყვა “ძობანი” და გამაკვირვა იმ ფაქტმა, რომ იოანე ბატონიშვილს თავის “კალმასობაში” ბრაზილია, ჩილე და პერუ რომ ჰყავს ნახსენები. ერთი სიტყვით უყურეთ და ნახეთ, ძლივს თამაში წამივიდა, როგორც იქნა :)

Written by linguistuss

February 22, 2009 at 2:23 am

სტივ ჯობსის სამი ისტორია

with 7 comments

ამ შემოქმედებითი კრიზისის დროს, როცა არ მეწერინება, კიდევ ერთხელ გამახსენდა და შესაბამისად მოვიძიე ლექცია, რომელიც უკანასკნელი 4 წელიწადია მაფიქრებს. 4 წლის წინ ამ ლექციის რუსული თარგმანი რომ წავიკითხე, კარგად მახსოვს თუ როგორი ძლიერი შთაბეჭდილება მოახდინა ჩემზე. ეს გახლავთ ლექცია, რომელიც სტივ ჯობსმა, “ეპლ კომპიუტერსის” დამაარსებელმა და უბრალოდ ჭკვიანმა ადამიანმა, წაიკითხა სტენფორდის უნივერსიტეტის კურსდამამთავრებელ საღამოზე. ლექციის შინაარსი თითქოს ძალიან უბრალოა, იგი სულ სამ ისტორიას ყვება თავისი ცხოვრებიდან, ერთმანეთთან დაკავშირებულს, რომლებიც საბოლოო ჯამში ერთ დამამთავრებელ ფრაზაში იკვრებიან, ფრაზაში რომლის შესახებაც დღეს კიდევ ერთხელ დავფიქრდი…

რუსული თარგმანი ვერ ვიპოვე, თუმცა ჩემდა გასახარად ამ ლექციის ვიდეოჩანაწერს მივაგენი იუ–თიუბზე და სულ სხვა ჭრილში დავინახე, მეორე მხრიდან (ინგლისური ენით) გადმოცემული ისტორიები. ერთი სიტყვით, ვისაც არ დაგეზარებათ უყურეთ, ამ ლინკს კი აქ ჩემთვის ვდებ, ახლოს რომ მქონდეს. შემდეგ ჯერზე რომ ჩავფიქრდები, ისევ რომ არ დავიწყო იუ–თიუბის ქექვა.

სტენფორდის უნივერსიტეტის გვერდის ლინკი
ლექციის ტრანსკრიპტი
ლექციის თარგმანი ქართულად როკოს ბლოგზე

პიქტოგრამა – უნივერსალური დამწერლობა

with 6 comments

313237

ჩემი არაბულით დაინტერესება მეორე ფაზაში გადავიდა. უფრო სწორად, თავდაპირველი ჩანაფიქრი ანბანის ათვისება და კითხვის სწავლა იყო. ამ ყველაფერს კი პრაგმატული მიზნები ჰქონდა, როცა რაიმე სიტყვას ვეძებდი ხოლმე, ლექსიკონებით მამაჩემთან დავრბოდი – აქ რა წერია და აქ რა მეთქი, ჰოდა არაბულის და სპარსულის ლექსიკონებით პატარა ბავშვივით სირბილი რომ მომბეზრდა, სწორად ამიტომ გადავწყვიტე ანბანის შესწავლა. ჩანაფიქრი სისრულეში მოყვანილია: ყველა ასოს ნებისმიერ მოდიფიკაციაში ვარჩევ და შესაბამისად გამეხსნა…

ჩემს წიგნში თითოეული გაკვეთილის ბოლოს ერთი არაბული ანდაზაა ხოლმე მოცემული, რომელსაც ძირითადად თარგმანი არ ახლავს და შესაბამისად სწავლის მძებნელი პირის დავალებაც ის გახლავთ, რომ გაშიფროს და თარგმნოს მოცემული ანდაზა. პრობლემა კიდევ უფრო რთულდება იმით, რომ ხშირად ტექსტს სიტყვა–სიტყვით თარგმნი და აზრი კი არ გესმის, ვინაიდან არაბული ანდაზები თურმე კი არა(!) პირდაპირ, ანუ “ბუკვალურად” (რა უშნოდ დამკვიდრდა ეს სიტყვა) არ გადმოდის ჩვენს ენაზე  და გიწევს თავის მტვრევა, თუ რას შეიძლება ნიშნავდეს ეს კარაკულები. ერთი სიტყვით ჩემნაირი ლინგვო–მაზოხისტებისათვის მისწრება გასართობია…

დღევანდელ გაკვეთილში ასეთი ანდაზა იყო წარმოდგენილი:

araband

მოცემულ ფრაზაში სულ ოთხი სიტყვაა, შუაში კავშირი “და”–თი გაერთიანებული. ფრაზის პირველი ნახევარი – “ალ ყაინუ ბასირათუნ” ითარგმნება როგორც – “თვალი კარგად მხედველია”, მეორე ნახევარი – “ალ–იადუ ყასირათუნ” კი ასე – “ხელი მოკლეა”. შესაბამისად მთლიანობაში სიტყვასიტყვით თარგმანი ასეთია – “თვალი კარგად ხედავს და ხელი მოკლეა”.

ამიდუღდა ტვინი, ვერაფრით ვერ წარმოვიდგინე კონტექსტი, რომელშიც ეს არაბული ანდაზა ქართულად გამართულად იჟღერებდა. ბოლოს ჩემმა გონებამ საბოლოოდ რომ გაჭედა მივმართე გუგული დეიდას. ავკრიფე ეს ანდაზა არაბულად, როგორც საჭირო იყო, მაგრამ რად გინდა, ყველა გვერდი რომელიც ძებნის დროს ვნახე – არაბული იყო. ჩემდა გასახარად ტუნისში მცხოვრები არაბების ფრანგულენოვანი ბლოგებიც ვიპოვე ამ ძიება–ძიებაში, საკმაოდ საინტერესო პოსტებით, თუმცა ამ ანდაზის ახსნა–განმარტება ამ ფრანგულ ბლოგებზეც არ ეწერა. საბოლოოდ კი პოსტის თავში წარმოდგენილი კარიკატურა ვიპოვე, რომლის კომენტარსაც ზუსტად ეს ანდაზა წარმოადგენს და სურათმა ყველა წერტილი დასვა ყველა i–ზე და კიდევ ერთხელ დავრწმუნდი, რომ ყველაზე უნივერსალური ანბანი პიქტოგრამული ხასიათისაა. აბა გიჟები კი არ არიან იაპონელები, ცოცხალი თავით რომ არ თმობენ თავის იდეოგრამებს, თავის პროტესტს იმით ასაბუთებენ რა, რომ ჩვენი დამწერლობა “სურათული” ხასიათისაა და ტექსტი ამ იდეოგრამებით, რომელიც თავის მხრივ გამარტივებული პიქტოგრამებია, უფრო მეტს ამბობს, ვიდრე სხვა “ანბანური” დამწერლობებიო.

Montero vs. Pajero

with 4 comments

ეს ამბავი ყურმოკვრით ვიცოდი, მეგონა ჩვეულებრივი ურბანული ლეგენდა იყო, რომელთა მსგავსები მრავლად არსებობს ჩვენს გარშემო, თუმცა დღეს წიკიპედიაში შემთხვევით წავაწყდი ამ ფაქტს და კიდევ ერთხელ გავმხიარულდი.

ავტომოყვარულებს ალბათ მოეხსენებათ, რომ კომპანია “მიცუბიში” სხვა მოდელებთან ერთად აწარმოებს, ორ იდენტური ტიპის სპორტულ ავტომობილს, “მიცუბიში პაჯეროს” და “მიცუბიში მონტეროს”. ეს ორი ავტომობილი სახელწოდების გარდა მეტი არაფრით არ განსხვავდება და როგორც აღმოჩნდა ამ ავტომობილს “მონტერო” მხოლოდ ესპანურენოვან ბაზარზე ჰქვია.

ერთი სიტყვით, ჰყვებიან ლეგენდას თუ როგორ ჩაიტანეს პირველი მიცუბიში პაჯეროები ესპანეთში და თუ როგორ ვერ გაყიდეს ვერც ერთი ცალი. ეს იყო უზარმაზარი მარკეტინგული კრახი კომპანიის ისტორიაში. მას შემდეგ, რაც მარკეტოლოგებმა მიზეზის ძებნა დაიწყეს, აღმოაჩინეს რომ ზმნა “პახერ” (pajer) ესპანურ სლენგზე ონანირებას ნიშნავს,  “პახერო” (pajero) კი ამით დაკავებულ ადამიანს. ჰოდა ისმის შეკითხვა – ესპანელი მაჩოების საზოგადოებაში, სადაც ავტომობილი მამაკაცური ღირსების ერთ–ერთი ატრიბუტია, ვინ იყიდიდა ამ მანქანას?!

Written by linguistuss

February 5, 2009 at 9:41 am

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 169 other followers