ლინგვისტუსის ბლოგი

დღეს მსურს ვისაუბრო იმ ფენომენზე, რასაც “რა? სად? როდის?”–ის შეკითხვები ჰქვია. ძალიან გამიკვირდება, თუ ვინმე მოიძებნება ისეთი, რომელიც შემოდიც ჩემს ბლოგზე და არ იცის რას წარმოადგენს ეს თამაში, ამიტომ ჩავთვლი, რომ ამ თამაშის შესახებ ყველას სმენია და პირდაპირ საქმეზე გადავალ, შემოკლებით კი ამ თამაშს რსრ–ს ვუწოდებ თქვენი ნებართვით.

რსრ–ის თამაში რომ დავიწყე მე–10 კლასში ვიყავი. ეს ძალიან დიდი ხნის წინ იყო, ამიტომაც დეტალურად არ შემიძლია გავიხსენო, თუ როგორი ინტელექტუალური ამინდი იყო ახალგაზრდა მეცნიერთა კლუბში იმ დღეს, როცა პირველად ვითამაშე. მაშინ შეკითხვები მარტივად იწერებოდა, შედიოდა მოსიძე db.chgk.info-ს ბაზაში, იღებდა 14 კითხვას, თარგმნიდა და მოჰქონდა თამაშზე. შეკითხვების ხარისხზე მაშინ მსჯელობა არ შემეძლო, ამიტომაც რაც მოდიოდა ვიცნობდი, უფრო სწორად ვცდილობდი გამომეცნო, ან ვყვიროდი “ვიცი, ვიცი”–მეთქი! :)

ახლაც მახსოვს პირველი შეკითხვა, რომელიც კლუბში გამოვიცანი. ის დაახლოებით ასე ჟღერდა: XIX საუკუნეში გემები ამერიკიდან ევროპაში ჩამოსვლას ორი კვირით ნაკლებს ანდომებდნენ, ვიდრე ევროპიდან ამერიკაში მოგზაურობისასო და რატომო, მიზეზი დაასახელეთო. შეიძლება რაღაც ავურდავურიე, თუმცა ამ თემაზე იყო შეკითხვა და პასუხი იყო გოლფსტრიმის დინება. მაშინ მივხვდი თუ რას ნიშნავს, შეკითხვას რომ გახსნი და სწორ პასუხამდე რომ მიხვალ, როცა კი არ გაიხსენებ, ან იტყვი ეს წაკითხული მაქვს ვიციო, არამედ როცა გამოიცნობ და ეს სიტყვა –  “გამოცნობა” საკვანძოა ამ თამაშში.

ძალიან ბევრ კარგ მოთამაშეს არ ესმის, რა განასხვავებს კარგ შეკითხვას ცუდისგან, რომელი შეკითხვა შეიძლება დაისვას ამ თამაშში და რომელი – არა. ამიტომაც შევეცდები მაქსიმალურად ლაკონურად გადმოვცე სათქმელი. ჯერ თეორიით დავიწყოთ: შეკითხვა შედგება სამი მთავარი კომპონენტისგან, ესენია – თემა, ფორმულირება და ფილტრი. თემა არის ფაქტობრივი მასალა, მოდით მას ფაქტოიდი ვუწოდოთ, რომლის შესახებაც იწერება შეკითხვა. ფორმულირება წარმოადგენს ამ ფაქტოიდში მოცემული ინფორმაციის შეფუთვის გზას, რომელშიც შეფუთვა და დაფასოება ხდება ნაცნობიდან უცნობისკენ, ანუ კითხვის ავტორის, ე.წ. “ვოპროსნიკის” მიზანია დაშიფროს ნაცნობი ფაქტი უცნობი ფაქტების მეშვეობით და ბოლოს ეს ყველაფერი შეკრას ფილტრით, რომ შეკითხვაზე სწორი პასუხი იყოს ცალსახა და ერთადერთი.

ხშირად ხდება ხოლმე, რომ ვინმე ამოქექავს კარგ, ან მისთვის საინტერესო ფაქტოიდს, გააშანშალებს შეკითხვას უგვანი ფორმულირებით ისე, რომ ფილტრი სრულებით არ იცის რა არის და ჰგონია რომ კარგი შეკითხვა დაწერა. უფრო სწორად აქ საუბარი კარგზე და ცუდზე არ არის, საუბარი იმაზეა, რომ ასეთი შეკითხვა საერთოდ არ არის რსრ–ის შეკითხვა, ესეთი კითხვებს მე ვეძახი შეკითხვებს სერიიდან “რა მიდევს ჯიბეში”. ამასთან, სანამ მაგალითებზე გადავალ იმასაც ვიტყვი, რომ ჩემი განმარტებით კარგი შეკითხვა არის ის, რომლის ფაქტოიდი საინტერესოა, რამით დასამახსოვრებელია და ამავდროულად ამ ფაქტოიდზე სასურველია, რომ მანამდე შეკითხვა არავის დაეწეროს, აქედანვე ცხადი ხდება, რომ გადაღეჭილ თემებზე შეკითხვების წერა არ შეიძლება. კარგ შეკითხვას უნდა ჰქონდეს სწორი ფორმულირება,  საჭირო ადგილას დასმული აქცენტებით და მიმობნეული მინიშნებებითა და დამაბნეველი ფაქტორებით! და ბოლოს, რაც ყველაზე მთავარია, ფილტრი უნდა იყოს ზუსტი. ზოგჯერ ცუდად შერჩეული ფილტრი მთელ შეკითხვას აფუჭებს.

საუბარი მშრალი, რომ არ გამოვიდეს მოდით, მაგალითებს მივმართოთ. ავიღოთ ფაქტოიდი “ლათინურად მარგალიტი ითარგმნება, როგორც მარგარიტა”. სხვისი არ ვიცი, მაგრამ ჩემთვის საინტერესოა ეს ფაქტი. ახლა რომ ავიღოთ და პირდაპირ შუბლში ვაჯახოთ: როგორ ითარგმნება ლათინურად “მარგალიტი”? – ასე საქმე არ გამოვა. ამ შეკითხვაზე პასუხი შეიძლება იყოს ნებისმიერი ლათინური სიტყვა, თუ არ ფლობ lingua aeterna–ს. საჭიროა სწორი ფორმულირება, მაგალითად ასეთი ფორმით: “დაასახელეთ სახელი ქალისა, რომელიც ლათინურიდან ქართულად ითარგმნება როგორც მარგალიტი”. ეს უკვე რაღაცას ჰგავს, თუმცა ფილტრი სჭირდება, იმიტომ რომ ვერსია “მარგალიტა” არაფრით არ ირიცხება, თუკი რა თქმა უნდა, მოთამაშეებმა არ იციან ლათინური და არ ერკვევიან იმ დეტალებში, ლათინურად მარგალიტი – მარგარიტაა თუ მარგალიტა, ამიტომ დავაყენოთ ფილტრი! ასეთი ფილტრი მე რომ მკითხო გამოდგება: “დაასახელეთ XX საუკუნის პირველ ნახევარში დაწერილი რომანის მთავარი პერსონაჟი ქალის სახელი, რომელიც ლათინურიდან ქართულად ითარგმნება, როგორც მარგალიტი”. ეს უკვე რაღაცას ჰგავს, ფორმალურად დაბალანსებული შეკითხვაა, თუმცა მარილი აკლია. მარილის მოყრას კი, როგორც მოგეხსენებათ გემოვნება სჭირდება…

ისმის შეკითხვა რას ნიშნავს “მარილი აკლია”. გიპასუხებთ – იმას ნიშნავს, რომ მოთამაშეები, კარგ და ინტუიციაგაღვიძებულ მოთამაშეებზე მაქვს საუბარი და არა “ზუბრიაჩკა” “ვიცი, ვიცი”–ებზე, აიღებენ მარგალიტს, როცა სხვა ვერაფერს მოიფიქრებენ, ვინაიდან იგულისხმება, რომ მათ ლათინური არ უნდა იცოდნენ, უფრო სწორად კონკრეტულად ეს ფაქტი, დაუწყებენ მარგალიტს ტრიალს და ქალის სახელები მარგალიტა და მარგარიტა მოაფიქრდებათ. შემდეგ მე–20 საუკუნის პირველ ნახევარში დაწერილ რომანებსაც გაიხსენებენ და მიხვდებიან, რომ ასეთი რომანი, სადაც მარგალიტაა მთავარი პერსონაჟი არ გაუგიათ და ამიტომაც მარგარიტაზე შეჩერდებიან, თუმცა რა მერე, რა მუღამი? საჭიროა მინიშნებები და დამაბნეველი ფაქტორი! დამაბნეველ ფაქტორს გავაჩენთ, თუკი ფილტრს ასე ჩავანაცვლებთ: დაასახელეთ 1967 წელს გამოცემული რომანის მთავარი პერსონაჟი ქალის სახელი, რომელიც… და ა.შ. პრინციპში აქ უკვე შეიძლება შეჩერება, შეკითხვა მზად არის, თუმცა დაგვრჩა ერთი დეტალი, რაიმე მინიშნება უნდა ჩავშიფროთ უწყინრად შეკითხვაში.

მინიშნებებისათვის მრავალი საშუალება არსებობს, ხშირად მინიშნებისათვის, მე იუმორს მივმართავ ხოლმე, რომ შეკითხვა რაიმენაირად სახალისო გამოვიდეს. ასევე ნუ დაგვავიწყდება, რომ მარგალიტას ვერსია კვლავაც ცალსახად გამოსარიცხი გვაქვს, რადგან მოთამაშეებს არც ის მოეთხოვებათ იცოდნენ რეზო გაბრიაძემ ფილმ შერეკილებზე მუშაობისას პირდაპირ სცენარი დაწერა, თუ წიგნიც აქვს მას დაწერილი, სადაც მარგალიტა მთავარი პერსონაჟია, რომლიც წმინდა პორფირეს ხატზეც ერთაოზ ბრეგაძე იფიცებს, უფრო სწორად, ხატზე კი არა – ძუძუებზე იფიცებს… ამიტომაც, მინიშნებას, შეიძლება ეს კიდევ ერთ დამაბნეველი ფაქტორიც იყოს, ვინ იცის, მე ასე დავწერდი და ამით ბოლო აკორდს დავსვამდი და შეკითხვაც საბოლოოდ ამ სახეს მიიღებდა:

გაითვალისწინეთ, რომ ეს შეკითხვა არ ეხება ძუძუებს, ახლა კი მოისმინეთ შეკითხვა: დაასახელეთ 1967 წელს გამოცემული რომანის მთავარი პერსონაჟის სახელი, რომელიც ლათინურიდან ქართულად ითარგმნება, როგორც მარგალიტი. [პასუხი: მარგარიტა]

პ.ს. იმედი მაქვს ეს პოსტი კარგი შეკითხვების დაწერაში დაგეხმარებათ :)

მახსოვს, თუ როგორ მიჭირდა უცხო ენების შესწავლა სკოლაში. ყველაფერი კი იმის ბრალი იყო, რომ სკოლაში არსებული მეთოდოლოგია არ მაკმაყოფილებდა. დაგიდებდნენ რაღაც სიტყვას და გეუბნებოდნენ, აჰა ამას ნიშნავს და გადაიღეო, არადა ასე არ იყო საინტერესო. სულ მაინტერესებდა, რატომ ემთხვეოდა ინგლისური bottle და ქართული “ბოთლი”, შეკითხვებს რომ ვსვამდი დაბალ კლასებში ყურს არავინ იპარტყუნებდა, მაშინდელი პროგრესული თაობა დაზუთხვის მეთოდოლოგიას მისდევდა და არსებული პარადიგმების გადამეორება იყო ყოველდღიური პური ჩვენი არსობისა. თსუ–ში რომ ჩავაბარე, მეორადი მოვინდომე ინგლისური ენისა და ლიტერატურის სახით და იქაც იგივე პრობლემა იყო, მასწავლებელს ედო რაღაც პროგრამა და მისდევდა, ზედმეტი შეკითხვების დასმა არ იყო საჭირო, ენა როგორც პრაქტიკული დანიშნულების ობიექტი მაქსიმალურად მცირე დროში უნდა ყოფილიყო ათვისებული და საიდან მოდის მაგალითისთვის გამოთქმა “I know the ropes” და არსებობს თუ არა რაიმე კანონზომიერება ცხოველების ნაშიერების სახელწოდებების დამახსოვრებისას, ეს არავის აღელვებდა…

ერთი სიტყვით სკოლა ისე დავამთავრე, რომ რუსული არ ვიცოდი ნორმალურად და უნივერსიტეტი რომ დავამთავრე რუსული კარგად ვიცოდი და ინგლისური კი – საშუალოდ. საბოლოო ჯამში კი ვიპოვე ის არიადნას ძაფი, რომელიც ჩემი შემეცნების სამყაროს ლაბირინთიდან გზას გამაგნებინებდა. ყველაზე უკეთ ეს ფრანგულზე გამოჩნდა, რომლის წყალობითაც პარალელურად ინგლისური ვისწავლე კარგად. შემეცნების ჩემეული მეთოდი კი – ყოველი სიტყვის ძირისძირობამდე მიდევნება და ენის როგორც სტრუქტურის აღქმა იყო. არავის სურდა ასე დაენახა ჩემს უთვალავ მასწავლებელს შორის. მათთვის ენა ჩანგალი იყო, რომელიც უნდა გამოიყენო კონკრეტული მიზნისთვის და ამავდროულად ჩანგლის ფორმებს, ესთეტიურ ღირებულებებს, გემოსა თუ ჩანგლის შეხებით მიღებულ სიამოვნებას მეორეხარისხოვანი როლი ენიჭებოდა. ყოველგვარი პოეტური აქტი ენის შესწავლასთან მიმართებაში ჩაკლული იყო ჩანასახშივე და ასე მეგონა, ახლა რომ ვიხსენებ, რომ მკვდარ და უგემურ მასას მირიგებდნენ და მეუბნებოდნენ ღეჭეო…

არსებულ ყოფასთან ამბოხმა თავისი შედეგი გამოიღო. ვისწავლე ჩემს ახალ პედაგოგებთან  ურთიერთობა, ვიღებდი იმას, რასაც ისინი აუცილებლად თვლიდნენ საჭიროდ და დანარჩენს ჩემთვის, ჩემს ოთახში და ლეპ–ტოპში გამოკეტილი, მე თვითონ ვარკვევდი. ახლაც კარგად მახსოვს, როცა იტალიური იმ დონეზე ვისწავლე, რომ შემეძლო ენები, ფრანგული და იტალიური ერთმანეთისთვის შემედარებინა, ჩემი ასოციაციები მათთან დაკავშირებით შემდეგი იყო: ფრანგული ბუნჩულა, ხმის ამოუღებელ გოგოდ მეჩვენებოდა, პატიოსნება და წესიერება რომ თავს აქვს მოხვეული, რომლისთვისაც სიტკბოება და აუმღვრევლობაა უმთავრესი მაცოცხლებელი იმპერატივები. იტალიური პირიქით – ახტაჯანა გოგო იყო, პირველადი და ახლანდელი ასოციაციითაც, რომელიც სულ მზად არის გიჩქმიტოს, გაგაკრიტიკოს, თვალებში თითები ჩაგჩაროს და ისე გაგრძნობინოს მისი არსებობა, რომელიც ხმაურითა და წვეტიანობით გამახსოვრებს თავს, განსხვავებით ფრანგულისგან, რომელიც გლუვია და ნაღებივით ჰაეროვანი…

არადა უცხო ენების შესწავლა ჩემთვის არაპრაგმატული პროცესია, რომელშიც მთავარი შედეგი არ არის და ენის შესწავლისას გამოყოფილ თითოეულ წუთს დიდი სიამოვნება მოაქვს, განსხვავებით პროგრამირების ენების შესწავლისგან, რომელსაც უკანასკნელი წლებია მხოლოდ მატერიალური ბაზისის შექმნის მიზნით ვსწავლობ. ყოველთვის არ მესმის როდესაც ისმის შეკითხვა: “…და ეს რაში გჭირდება?” – არ ვიცი ხოლმე რა ვუპასუხო. არადა სულ ყოველთვის პატარა და მცირე დროში გაწერილი მიზნები მაქვს, არასოდეს ვგეგმავ მთვარეზე გაფრენას. მაგალითად მინდოდა არაბული და სპარსული ტექსტების წაკითხვა შემძლებოდა, ანუ კითხვა მცოდნოდა და ამ ენებში ზედაპირულ დონეზე გავრკვეულიყავი. როცა მეკითხებოდნენ – რატომო – პასუხი არ მქონდა. ახლა ლათინური მაქვს აკვიატებული, ძალიან გემრიელი ორტომეული სახელმძღვანელო ვიპოვე თავისი აუდიო ფაილებით, მე რომ მიყვარს ისეთი, გზადაგზა გაუგებარ ადგილებს რომ არ გიტოვებს და ნელ–ნელა მარტივიდან რთულისკენ რომ მიდის. ჰოდა ახლა ამ ლათინურზე დამაყარეს შეკითხვები, არადა ჩემთვის ვზივარ და ვარჩევ, ხომ შეიძლება რომ ზედმეტი შეკითხვები არ დამისვან?! ამ ჩემი მეცადინეობების წყალობით უკვე ვიცი, რომ Osculum ანუ კოცნა ლათინურად “ძვლების მიდებას” ნიშნავს სიტყვასიტყვით, Tertium non datur არის სწორი ფორმა და არა datum (სულ datum მეგონა) და უკვე შემიძლია ლათინური ტექსტის ანალიზი ლექსიკონის დახმარებით, რაც მე ვთვლი რომ უკვე მიღწევაა…

უფრო გასაგები რომ გავხადო ჩემი ენებისადმი მიმართება, დღევანდელ მაგალითს მოვიყვან:

დღეს სვითის ბლოგზე მარიმ ახალი პოსტი გამოაცხო სახელწოდებით – სტრიების საწინააღმდეგო საშუალება. ჩემდა გასაკვირად ყველა ჩემთვის ნაცნობმა მდედრმა, ვისაც ეს შეკითხვა დავუსვი, “იცი თუ არა, რა არის სტრია?”, ყველამ მიპასუხა კი, როგორ არა ნაკეცებია მუცელზეო. ჩავთვალე, რომ მხოლოდ მე ვარ ასეთი ბნელი და კარგი ჯანდაბას, ოღონდ ასე მშრალად ამ კერძს ვერ შევჭამ, სახელად “სტრიას” მეთქი. მეუცნაურა! ქართულ სიტყვას არ ჰგავდა, არადა ინგლისურად stretchmark ჰქვია და ფრანგულად vergetures, ბოლოს არ დამეზარა და რუსულ სამედიცინო საიტებს მივაშურე, სადაც ამ ნაკეცებს ასევე “стрия” ჰქვიათ. ჩემმა ინტუიციამ მიკარნახა ლათინური ძირები მოძებნეო, ჰოდა გავშალე ჩემი Oxford latin dictionary და აღმოვაჩინე, რომ ლათინურში stria არის კვალი, ანუ გუთნის მიერ სახნისით მიწაში დატოვებული ზოლი. შუა საუკუნეების ლათინურში stria ყველანაირ ნაკეცს, თუ გავლებულ ზოლს დარქმევია და შესაბამისად ამ ფენომენის სახელწოდება ლათინურში ისეთივე ადეკვატურია, როგორიც ინგლისურში და ფრანგულში, თუმცა რუსულში ტერმინის პირდაპირ გადმოღებით და ერთი ადგილის განძრევის უუნარობით, რომ შესაბამისი ტერმინი მოეფიქრებინათ, მოხდა ის, რომ ჩვენშიც პირდაპირ გადმოალათინურეს ეს სტრია და დღეს აღმოვაჩინე, რომ არც ერთ ჩემს მიერ გამოკითხულ მდედრს ყურს არ სჭრის ამ სტრიის არაქართულობა, უფრო მეტიც ისინი ამ სიტყვას ბუნებრივად აღიქვამენ და სრულებით არ აინტერესებთ “სტრია” ლათინური კვალია თუ ძვ. ბერძნული დანების საფხეკი… ამ სიტყვის ფესვების გაცნობამ უზარმაზარი სიამოვნება მომანიჭა, პოეტური აქტიც შედგა, დავუფასე ძვ. რომაულ ნათესებში კვლებისა და მუცელზე ნაკეცებს შორის მეტონიმიის აღმოჩენა “სტრიას” ტერმინის ავტორ კოსმეტოლოგს და უკვე შემიძლია ვთქვა, რომ მიღწეული შედეგით კმაყოფილი ვარ: მე ვიცი რა არის “სტრია”!