ლინგვისტუსის ბლოგი

• Taoism: Shit happens.
• Confucianism: Confucius say, “Shit happens.”
• Buddhism: If shit happens, it isn’t really shit.
• Zen Buddhism: What is the sound of shit happening?
• Hinduism: This shit has happened before.
• Islam: If shit happens, it is the will of Allah.
• Catholicism: If shit happens, you deserve it.
• Judaism: Why does this shit always happen to us?
• Seventh Day Adventism: No shit shall happen on Saturday.
• Creationism: God made all shit.
• Jehovah’s Witnesses: Knock,Knock – Shit happens.
• Hare Krishna: Shit happens, rama rama.
• Atheism: There is no shit

ეს ადგილი ახლა ასე გამოიყურება. რა მოხდა აქ დაახლოებით ნახევარი საუკუნის წინ?

სალექსო ზომები არც თუ ისე ბევრია, რომლებმაც ქართულ პოეზიაში პოვეს ასახვა. ახლა დაუძაბავად, დამატებით ლიტერატურაში ჩაუხედავად, რამდენიმეს ჩამოთვლა შემიძლია: შაირი, რუსთველის ლექსი, ბესიკის ლექსი, მუხამბაზი… მეტი არ მახსენდება. მათ შორის მუხამბაზიც არ არის ქართული შესაბამისად უცებ რაც მომივიდა თავში სულ სამი ყოფილა.  მათი რიცხვი, რასაკვირველია უფრო მეტია, მაგრამ დარწმუნებული ვარ რომ ათეულს არ გადაცდება, თუ ჭეშმარიტად ქართულ წარმონაქმნებზე ვისაუბრებთ და აღმოსავლურ–დასავლურ დივანს არ შევეხებით. შეიძლება იმაზეც მომედავოს ვინმე შაირი არაბული “შა’ირ”–ისაგან (“ში’რ” – ლექსი) მოდისო, თუმცა დარწმუნებული ვარ, რომ ქართული ხალხური კაფია (სიტყვა “კაფიაც” არაბულია და “რითმას” ნიშნავს) უფრო ადრე არსებობდა ვიდრე არაბები გვესტუმრებოდნენ და მათ სახელების გარდა სხვა არაფერი აქვთ არაქართული, თუმცა ვინ იცის…

ევროპულ პოეზიაში არსებული სალექსო ზომები პითაგორასთან იყრის თავს, პირველმა სწორად მან დაუკავშირა მათემატიკა და მუსიკა ერთმანეთს, რომელთაგან არც თუ ისე შორს დგას პოეზია, რომელიც თავის მხრივ “კეთებას” ნიშნავს ძველ ბერძნულად. ჰოდა იჯდნენ და ქმნიდნენ ძველი ბერძნები დაქტილს, ანაპესტს, იამბს, ამფიბრახეს, ამ ელემენტებისაგან შემდგარ უფრო რთულ ფორმებს რომელთაგან უპირველესად ჰექზამეტრი მახსენდება და ამგვარად გადმოჰქონდათ მათი შინაგანი მუსიკა სიტყვაში. ევროპულ პოეზიაში სხვა რთული ფორმებიც მრავლადაა, მაგალითად ალექსანდროული ლექსი, რომელმაც ფრანგული პოეზია წალეკა. იყო შემთხვევები, როცა ძვ. ბერძნული “კუბიკებისგან” ევროპელი მოაზროვნეები საკუთარ ფორმებს ძერწავდნენ და არქმევდნენ პროტოდაქტილურ ანტიჰექზამეტრებს და ა.შ.

ამასწინათ არაბულ პოეზიაზე წავიკითხე სტატია, სადაც ნათქვამი იყო, რომ არაბულ პოეზიაში იმდენი სალექსო ზომაა, რამდენნაირადაც გადაადგილდება აქლემიო. ეს აზრი თავიდან მეუცხოვა, აქლემი რა შუაშია მეთქი, თუმცა შუაში კი არა თავში გამოდის. აი, რომ წარმოვიდგინოთ, ზის ბედუინი თავის აქლემზე და საჰარის უდაბნოს მიაპობს, მწველი მზე უძლურებამდე თანგავს, გარშემო არსებული ყვითელი ქვიშის ერთფეროვნება აიძულებს რომ ბუნებით ექსტრავერტი ინტროვერტი გახდეს და იწყებს ღიღინს… ეს ღიღინი კი აუცილებლად შესაბამისობაში უნდა მოდიოდეს გარემოსთან, უფრო ზუსტად კი იმ რიტმთან რომლითაც მისი არსებაა გაჟღენთილი. სხვანაირად სიხშირეები ერთმანეთს არ დაემთხვევა და ღიღინიც არ შედგება. ჰოდა სხვა რაღა დარჩენია ამ ჩვენს ბედუინს იღებს საბაზისოდ აქლემის ფეხების თქარათქურს და ღიღინებს… რას ღიღინებს აქ უკვე აღარ არის საინტერესო, პოეზიაში ხომ, თუ ვერლენს დავეკითხებით, ჯერ მუსიკაა მთავარი და მერე ყველაფერი დანარჩენი.

P. S. მათთვის ვინც მთლად კარგად ვერ წარმოიდგინა, როგორ გადაადგილდება აქლემი შეუძლია ბერბერული პოეზიით დატკბეს და ჰურია აიშის მოუსმინოს. ამ კლიპში მუსიკა მე მგონი ზედმეტია :)

ძლიერთა ამა ქვეყნისათა მეხოტბეთა რიცხვი ყოველთვის საგრძნობი იყო. თუმცა ისტორიამ დღემდე შემოგვინახა ხოტბა–დიდების ისეთი მაგალითები, რომლებიც კვლავაც გვაოცებს განსხვავებული მიდგომით. ასე მაგალითად ერთმა ფრანგმა რესპუბლიკელმა “კვარაცხელია, ვა რა ცხელია… ცხელია, ხელია… ია”–ს მსგავსად ნაპოლეონის სახელი გაშალა.

შემდეგ მიღებული სიტყვები აურ–დაურია და შემდეგი რამ მიიღო:

Napoleon on o leon leon eon apoleon poleon

რაც ძვ. ბერძნულად დასრულებული აზრის მქონე წინადადებას გვაძლევს, რომლის თარგმანიც შემდეგია (ნათარგმნია ინგლისურიდან, ამიტომ ძვ. ბერძნულის სიზუსტეზე თავს ვერ დავდებ):

ნაპოლეონი, იყო რა ლომი ხალხისა, მიუძღვებოდა მათ, ანადგურებდა რა ქალაქებს!

P.S. აი, რას უშვება ადამიანებს ინტერნეტისა და ტელევიზორის არარსებობა :)

ოდესღაც ალბერტ აინშტაინის ფენომენით რომ ვიყავი გატაცებული, თსუ–ს ფიზიკის ფაკულტეტის მეორე კურსის სტუდენტად ყოფნისას, აინშტაინის ცხოვრების აღმწერ ერთ ბიოგრაფიაში წავაწყდი ამბავს, თუ როგორ ესტუმრა რაბინდრანათ თაგორი მას პოტსდამის მახლობლად პატარა სახლში 1930 წლის 14 ივლისს. შემდეგ წიგნში მათ შორის გამართული დიალოგის ტრანსკრიპტი იყო მოტანილი. მოგვიანებით გავარკვიე, რომ სხვა დიალოგებიც ჰქონიათ მათ, იქ ისინი მუსიკაზე და მეცნიერებაზე საუბრობენ, თუმცა აქ იმ ერთ კონკრეტულ დიალოგს შევეხები, სადაც  საუბრის მთავარი თემა ჭეშმარიტების რაობაა. დიალოგის მოკლე შინაარსის მოყოლას არ დავიწყებ, შეგიძლიათ წაიკითხოთ ინგლისურად, ან რუსულად, სულ სხვა რამეზე მსურს ყურადღების შეჩერება – ამ დიალოგის ორ განსხვავებულ წაკითხვაზე…

პირველად წაკითხვის დროს იმდენად ვიყავი მოჯადოებული აინშტაინის იდეებით და ხედვებით, რომ ვერ მივხვდი რა უნდოდა თაგორს, რატომ მიადგა და საერთოდ რისი თქმა სურდა. თითქოს ის ყველაფერი, რაც ძია ალბერტმა განაცხადა ისედაც “იასნი” იყო. არადა ახლა რომ წავიკითხე აღმოვაჩინე რომ აინშტაინი ახურებს და არაფრით განსხვავდება მისი საუბარი სკოლაში ჩემი რელიგიის ისტორიის მასწავლებლის მონათხრობისგან ცათა სასუფეველისა და სულის გადარჩენის შესახებ რომ “გვაბოლებდა” ღრმა ბავშვობაში. განსხვავება მათ შორის ის არის, რომ აინშტაინს სხვა რამის სწამდა და ჩემს ექსმასწავლებელს კი – სხვის.

აინშტაინი ტერმინებში ჩაკეტილი კაცის შთაბეჭდილებას ტოვებს, უფრო სწორად კი არ ტოვებს არის ასეთი, რომელიც ყოველ სიტყვაზე ეკიდება თაგორს და ცდილობს ყველაფერი მკაცრი ლოგიკის ჩარჩოებში მოაქციოს, ამასობაში კი ავიწყდება, რომ ლოგიკის ჩარჩოებში თუ აქცევ რამეს, იმ ჩარჩოს გარეთ ვერ გაიხედები – აკრძალული გაქვს, აკრძალვა კი კურტ გიოდელმა აჩვენა თავის არასრულობის თეორემის დამტკიცებით. თაგორი კი თავისუფლად, ლაღად აზროვნებს, ყოველგვარი ნორმების გარეშე, ხატოვნად და მოხდენილად. ბოლოში აკი აინშტაინი ეუბნება კიდეც, გამოდის რომ მე უფრო რელიგიური ვარ, ვიდრე თქვენო. ეს თვითირონია იყო თუ არა უცნობია, თუმცა ერთი რამ ფაქტია ორი სხვადასხვა ტექსტი წავიკითხე ათი წლის შუალედით, არადა ტექსტი არ შეცვლილა, მხოლოდ მკითხველი შეიცვალა. შესაბამისად 10 წლის შემდეგ კვლავ უნდა წავიკითხო და თუ ეს ბლოგი კიდევ იარსებებს, საინტერესო იქნება რა შეიცვლება…

ზუსტად იმ ღამეს, როდესაც მოხდა სასწაული და მე ჩავისახე, 1980 წლის 22 თებერვალს (1980 წლის 20 ნოემბერს დავიბადე და უნდა ვივარაუდოთ რომ ეს ასეა), მაშინ როცა მეორე ნახევარსფეროში ჯერ კიდევ დღე იყო, აშშ–ს ქალაქ ლეიკ–პლესიდში აშშ–ს და სსრკ–ს ჰოკეისტთა ნაკრები გუნდები უსინჯავდნენ ერთმანეთს ძალებს ზამთრის ოლიმპიადაზე. ეს არ იყო ფინალური შეხვედრა, თუმცა ამ შეხვედრამ გადაწყვიტა ოქროს მედალოსნის ვინაობა.

საერთოდ 70–იანი წლები ამერიკის ისტორიაში წარუმატებელი ათწლედი იყო, რომელიც მოიცავდა ფიასკოს ვიეტნამის ომში, პრეზიდენტ ნიქსონის სახალხო სირცხვილს უოტერგეიტის პროცესზე და შემდეგ მის გადადგომას, ამერიკის საელჩოს დარბევას ირანში და ამერიკის მოქალაქეების მძევლად აყვანას, ნავთობის კრიზისს 1973 წელს და ა.შ. ამ თაობის ამერიკელები ყვებიან, რომ მხოლოდ სამი დაუვიწყარი მოვლენის გახსენება შეუძლიათ: პრეზიდენტ კენედის მკვლელობის, მთვარეზე ნილ არსმტრონგის დაჯდომის (1969–ში იყო მაგრამ მაინც) და ამ ხსენებულ მატჩში აშშ–ს ნაკრების გამარჯვების, ამიტომაც ერთი–ორად გასაგები ხდება ამ გამარჯვების მნიშვნელოვანება.

ეს ის დრო იყო, როდესაც საბჭოელი სპორტსმენები დიდი უპირატესობით სარგებლობდნენ, რაც იმაში გამოიხატებოდა, რომ ვინაიდან სსრკ–ში (სექსთან ერთად!) პროფესიონალი სპორტსმენები არ არსებობდნენ, შესაბამისად ყველა მათგანს ჰქონდა უფლება, რომ ბარონი კუბერტენის ანდერძის მიხედვით მონაწილეობა მიეღო ოლიმპიურ თამაშებში. ამერიკელ პროფესიონალ სპორტსმენებს კი ამ დროს ოლიმპიური კომიტეტი თამაშებში ხსენებული ბარონის დანაბარების გამო ასპარეზობის უფლებას არ აძლევდა. ამიტომაც არავინ ელოდა ამერიკელი სტუდენტებისაგან დაკომპლექტებული ჰოკეისტთა ნაკრებისაგან რაიმე სახის წარმატებას.

ამ დროს საბჭოთა კავშირს ყველა ოლიმპიადა ჰქონდა მოგებული 1960 წლის გარდა (სსრკ ოლიმპიადებში 1952–დან მონაწილეობდა), რამდენჯერ იყო მსოფლიოს ჩემპიონი ამის სათვალავი მაშინ თავად ჰოკეისტებს ჰქონდათ არეული, თან ამ ნაკრებში თამაშობდნენ ყველა დროის ყველაზე ტიტულოვანი საბჭოელი ჰოკეისტები: ტრეტიაკი, ფეტისოვი, კასატონოვი, ხარლამოვი, კრუტოვი და მაკაროვი. ერთი სიტყვით, თავად ამერიკელებს არ ჰქონდათ იმედი, რომ საბჭოელ გრანდებს ახალბედა სტუდენტები რამეს დააკლებდნენ. თუმცა სასწაული მოხდა და ამერიკელებმა მოიგეს, რაც უმთავრესად მათი მწვრთნელის პროფესიით ფსიქოლოგის, ჰერბ ბრუქსის დამსახურება იყო. დღეს ის დარბაზი, ლეიკ–პლესიდში, სადაც ამერიკელებმა ფურორი მოახდინეს, ჰერბ ბრუქსის სახელობისაა. შთამბეჭდავი იყო მატჩის ფინალური ხუთი წამი, ამერიკელი კომენტატორის სიტყვები: five seconds left, four… do you believe in miracle? YES! (ხუთი წამი დარჩა, ოთხი… თქვენ გჯერათ სასწაულის? დიახ). ამიტომაც ამ მატჩს ასეც უწოდებენ – Miracle on ice, ანუ სასწაული ყინულზე, თუმცა ჩემთვის მაინც უფრო დიდი სასწაული ჩემი ჩასახვა იყო :)))))

შეგიძლიათ გადმოქაჩოთ Allshares.ge-ზე ატვირთული ამერიკული დოკუმენტური ფილმი, რომელიც ამ მატჩს ეძღვნება, თქვენი არ ვიცი და ამ ფილმის ყურების შემდეგ, ძალიან ძალიან impressed ვარ.

გადმოწერა

ამ ფოტოს ავტორი არ ვიცი, თუმცა ძალიან შთამბეჭდავი ფოტოა, ამიტომ იყოს აქ!

ვინაიდან ანეკდოტი სნობებისთვისაა, ამიტომ იგულისხმება, რომ ისინი ინგლისურსაც უნდა ფლობდნენ. ერთი სიტყვით, ვისაც ეს ხელგეწიფებათ, დატკბით ძალიან ღრმა და თავისებური იუმორით.

Werner Heisenberg, Kurt Gödel and Noam Chomsky walk into a bar.

Heisenberg looks around the bar and says, “Because there are three of us and because this is a bar, it must be a joke. But the question remains, is it funny or not?”

And Gödel thinks for a moment and says, “Well, because we’re inside the joke, we can’t tell whether it’s funny. We’d have to be outside looking at it.”

And Chomsky looks at both of them and says, “Of course it’s funny. You’re just telling it wrong.”

ბნელ ოთხმოცდაათიანებში, როდესაც თბილისის ყოველ უბანში ძველბიჭური ბოჰემა სუფევდა, ხშირად მსმენია გამოთქმა “ცუციკი ძაღლი”, ან ცალკე აღებული ცუციკი, რომელიც მხდალის და “ზადნის მიმცემის” მნიშვნელობით გამოიყენებოდა. ასევე კარგად ვაცნობიერებდი იმ ფაქტს, რომ ამ სიტყვას ისეთ პატივსაცემ ქმედებასთან, როგორიც “ჩაცუცქვაა” არაფერი ჰქონდა საერთო გარდა ცცკ=ცცქ თანხმოვნებისა, ამიტომაც ხშირად დავფიქრებულვარ იმაზე, თუ საიდან უნდა მოდიოდეს ეს მისტიური სიტყვა “ცუციკი”!

დღეს შეგნებულად დავგუგლე და ძალიან გავხალისდი, მას შემდეგ რაც მოძებნილი მარგალიტები წავიკითხე. აი, ზოგიერთი მათგანი:

• ჯიგარ, ზოგი ცუციკი სიმთვრალეში გმირი ხდება ხოლმე!
• თუ ოქრუაშვილი ზოგადად ცუციკი პერსონა არ იყო და გამოკვეთილი რადიკალისტი იყო. სააკაშვილის დიქტატორული რეჟიმს თავის დროზე შეეწინაღმდეგებოდა.
• მართლა მაგარი ცუციკი ყოფილა ნიკოლა სარკოზი.
• მიქარა ხალხთან იდგა 2 ნოემბერს და 5 ნოემბერს მიშას მიუცუცქდა ცუციკი ძაღლივით!
• იქ ვინც იყო და არიან ყველა ვაშკაცია და არა ცუციკი ვისაც გრძელი თითები აქვს და აქ სისულეებს პოსტავენ!
• იმედია ეხლა მაინც დარწმუნდება ხალხი რო ოპოზიცია არის ცუციკი და კურდღელი.
• რახან გეი ხარ მატყუარა და ცუციკი კი არ უნდა იყო.
• მიშა, მაგარი ცუციკი ხარ, შე ბაჭია შენა!

ერთი სიტყვით ამ სიტყვის კონტექსტი და მნიშვნელობა გასაგებია, მოდით მისი წარმომავლობა გამოვარკვიოთ:

რაღა თქმა უნდა, როგორც ქართული ენის ძველბიჭური დიალექტის შემადგენელი სიტყვების უმრავლესობა, როგორებიცაა ძერსკი, ნასტირნი, ატაშოლი, ბესპრიძელნიკი, დვიჟენია და ასე შემდეგ, “ცუციკსაც” რუსულ ენაში აქვს ფესვებს, თუმცა ყველაზე საინტერესო ის არის, რომ თავად რუსულში ასეთი სიტყვა არ არსებობს, გარდა ერთი (ან ორი!) იდიომატური გამოთქმისა. რუსულ ენაში ხსენებული იდიომები ჟღერს ასე:

• Замёрз как цуцик
• молчит как цуцик
• дрожит как цуцик

ზემოხსენებული სია არასრულია, თუმცა ყველა ამ იდიომაში “ცუციკი” ან იყინება, ან კანკალებს, ან ჩუმადაა და ერთი სიტყვით ძალიან წყალწაღებული და უსუსური არსების შთაბეჭდილებას ტოვებს. თურმე კი არა, უკრაინულ ენაზე “ცუციკ” ლეკვს ნიშნავს, რომელიც სლავურ ენებში თურქულიდან მოხვედრილა, სადაც küçük (კюჩюკ) – პატარას ნიშნავს. ზუსტი თარგმანი რომ გავაკეთოთ “ცუციკისა” ქართულად “გოშიას” მივიღებთ. გოშიაც ხშირად შემხვედრია ცუციკის კონტექსტში. იყო დრო ქართული “ინწილიგენციის” წარმომადგენლები ერთმანეთს ასე ამკობდნენ: “შევარდნაძის გოშია ხარ შენ”.

ნახევრად–საღადაო გარჩევას წავაწყდი ერთ რუსულ ფორუმზე, სადაც ერთმა გამომსვლელმა შესთავაზა დამსწრე საზოგადოებას, მოდით ტურგენევის “მუმუს” ბლოკბასტერი გადავიღოთ და “ცუციკთა დუმილი” ვუწოდოთო, სადაც გერასიმის როლს ენტონი ჰოპკინსი შეასრულებსო. თქვენი არ ვიცი, მაგრამ მე ამ ხუმრობაზე ბევრი ვიცინე – Молчание цуциков – კარგად ჟღერს!

ფრანგ ფოტოგრაფს, მარკ რიბუს 1992 წელს საქართველოში უმოგზაურია და შესაბამისად სურათებიც გადაუღია. არტემი ლებედევმა დადო ამასწინათ მისი ფოტოები, რომელიც რუსეთში აქვს გადაღებული და იქვე ლინკი იყო მითითებული, დანარჩენი ვისაც გაინტერესებთ, ნახეთო. მახლობელი თუ შორეული აზიის ქვეყნებს შორის საქართველო რომ აღმოვაჩინე ძალიან გამიკვირდა, თუმცა ბოლოს ფოტოებმა ჩამითრია და მომნუსხა. ბავშვობა გამახსენდა, ზუსტად ასეთი იყო თბილისი 17 წლის წინ…

არის ერთი ბრიტანელი ხელოვანი მაიკ ბალაკოვი, რომელიც გატაცებულია ლეგოს სათამაშოებით. გარდა იმისა, რომ Star Wars-ის თავგადაკლული ფანია, იგი ამავდროულად ჭეშმარიტი ფოტოხელოვანია. ძალიან დიდი სიამოვნება მივიღე მისი ფოტოების სერიით Classics in Lego, სადაც აღებულია ძალზედ გახმაურებული ფოტოები და მათი ინტერპრეტაციაა წარმოდგენილი ლეგოს სათამაშოების გამოყენებით. ერთი სიტყვით ნამუშევრებს შეგიძლიათ ამ ბმულზე გაეცნოთ.

დღეს აღმაშენებლის გამზირზე უზარმაზარი ასოებით წარწერილ “კოლეზიონე”–ზე ჩავიქირქილე ბოროტად, თუ არ იცოდნენ როგორ იკითხება ეს სიტყვა იტალიურად, რას წერდნენ მეთქი! ამასთან დაკავშირებით “ზანუდა” ლინგვისტუსი მიწოდეს. მას შემდეგ, რაც დავინტერესდი ეს “ზანუდა”, ანუ აბეზარი თქვენს ენაზე რას ნიშნავს მეთქი, განმარტება მოაყოლეს – “ზანუდა” არის ადამიანი, რომელსაც როცა ეკითხები როგორ ხარ – დაწვრილებით გიყვება როგორც არისო. ჰოდა, ვინაიდან “ზანუდა” ლინგვისტუსი უკვე მიწოდეს, ამიტომ შევიფერებ ამ სტატუსს და მსურს  ერთ შეცდომაზე გავამახვილო ყურადღება, რომელიც ყველას ეშლება პერო–პათეტიკოსებით დაწყებული, ძველი ბიჭებით დამთავრებული. ამასთან დაკავშირებით ამონარიდი ერთ–ერთი ბლოგის ერთ–ერთი პოსტიდან:

მერიის გადაწყვეტილებას სულაც არ უდევს საფუძვლად გეი ტურიზმის განვითარება. უბრალოდ ამ ადგილას დიდი ხანია გეები იკრიფებიან, ხოლო პარკი იმ უბანში მდებარეობს სადაც მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი მუსულმანი ემიგრანტები არიან. ამ პანკარტების მიზანიც სწორედ ისაა რომ, ვისაც არ უნდა გეების დანახვა შეეძლოს თავი აარიდოს.

სტატიაში საუბარი იყო ამსტერდამის პარკებში განთავსებულ აბრებზე, სადაც მითითებულია თუ ძაღლით ხარ პარკის რომელ ნაწილში გასწიო სასეირნოდ, თუ ბავშვით – რომელში და თუკი გეი ხარ და ძაღლი არ გახლავს – საით წახვიდე. გეებს არაფერს ვერჩი, წინასწარ ვაცხადებ სანამ ჰომოფობს მიწოდებთ, თუმცა ძალიან ორაზროვნად ჟღერს ფრაზა “გეები იკრიფებიან”. უცებ წარმომიდგა თვალწინ აბიბინებული მინდორი, სადაც გეები ამოდიან, ან მსხმოიარე ხეხილი, რომელსაც ტკბილი გეები ასხია, მიდიხარ კრეფ ორ–სამ გეის და შენ გზას ეწევი… თავი რომ დავანებოთ იმას, რომ “მუსულმანი” არასწორი ფორმაა და ქართულად “მუსლიმის”, ან ყველაზე უარეს შემთხვევაში “მუსლიმანის” დაწერა ეგების, უნდა აღინინიშნოს, რომ შეკრება და აკრეფა სხვადასხვა ზმნებია. განზრახ დავგუგლე “იკრიფებიან” და ელდა მეცა, იმდენჯერ არის ნახმარი ერთი ზმნა მეორის ნაცვლად, ამიტომაც დროა გავარჩიოთ ისინი ერთმანეთისგან. ჰოდა, მაშ ასე ჩემო ძვირფასო პერო–პათეტიკოსებო თუ ძველო ბიჭებო, ყური დაუგდეთ, რას გიყვებათ გრამატიკიკინა, ანუ “ზანუდა” ლინგვისტუსი:

ქართულ ენაში სულ გვაქვს ხუთი ლაბიალური, ანუ ბაგისმიერი თანხმოვანი. ესენია: ბ, ფ, პ, ვ, მ. ყველა ამ თანხმოვანს ბაგეების დახმარებით გამოვთქვამთ, თურმე კი არა ბაგეები არამხოლოდ “საზასაოდ” ყოფილა შექმნილი. ჰო, მართლა “ზასაობაზე” და წინა პოსტის ამბორ–კოცნაზე გამახსენდა – უკვე დროა ეს პროცესი “ფრენჩ კის”–ად მოვიხსენიოდ, თორემ რუსული “ზასაობა” ყურს ჭრის! ჰო, ლაბიალურ თანხმოვნებზე ვსაუბრობდი, გავაგრძელოთ… ამ ხუთი თანხმოვნიდან “ბ” არის მჟღერი ხშული თანხმოვანი, “ფ” – ფშვინვიერი ხშული, “პ” – აბრუპტიული ხშული, “ვ” – მჟღერი სპირანტი და “მ” – სონორი. ვინაიდან ქართულში გვაქვს ბედნიერება გვქონდეს სამნაირი ხშული ლაბიალური თანხმოვანი – ბ, ფ, პ – განსხვავებით სხვა ენებისაგან, მაგალითად არაბულისგან, სადაც “პ” და “ფ” არ აქვთ, უნდა გავაცნობიეროთ, რომ ერთი თანხმოვნის მეორით ჩანაცვლებით შეიძლება ნათქვამმა აზრი შეიცვალოს…

შეკრებასთან და აკრეფასთან დაკავშირებით ასევე ძალიან ხშირია შეცდომა, როდესაც ამბობენ “კრიფავს” ნაცვლად “კრეფს”, “კრიბავს” – ნაცვლად “კრებს” და ასე შემდეგ. გრამატიკიკინულ ენაზე რომ გადავთარგმნოთ სათქმელი: თემის ნიშანს “უპრაგონოდ” ხმარობენ. ახლა იმასთან დაკავშირებით, თუ რა არის თემის ნიშანი. ჯერ თემას მოგახსენებთ. თემა ზმნის ის ნაწილია, რომელიც საერთოა პირველი და მეორე სერიის ყველა მწკრივისათვის, ამასთან არ დაგავიწყდეთ, რომ პირველ სერიაში გვაქვს 6 მწკრივი: აწმყო, უწყვეტელი, აწმყოს კავშირებითი, მყოფადი, ხოლმეობითი, მყოფადის კავშირებითი და მეორე სერიაში გვაქვს ორი მწკრივი: წყვეტილი და II კავშირებითი. ეს ყველაფერი საქმეში რომ გაჩვენოთ, მოდით ვაუღლოთ ერთ–ერთი ჩვენთვის საინტერესო ზმნათაგან, მაგალითად “კრეფს”:

აწმყო – ვკრეფ, კრეფ, კრეფს, ვკრეფთ, კრეფთ, კრეფენ (პასუხობს კითხვაზე: რას ვშვრები?)
უწყვეტელი –  ვკრეფდი, კრეფდი, კრეფდა, ვკრეფდით, კრეფდით, კრეფდნენ (პასუხობს კითხვაზე: რას ვშვრებოდი?)
აწმყოს კავშირებითი – ვკრეფდე, კრეფდე, კრეფდეს, ვკრეფდეთ, კრეფდეთ, კრეფდნენ (პასუხობს კითხვაზე: რას ვშვრებოდე?)
მყოფადი – ავკრეფ, აკრეფ, აკრეფს, ავკრეფთ, აკრეფთ, აკრეფენ (პასუხობს კითხვაზე: რას ვიზამ?)
ხოლმეობითი – ავკრეფდი, აკრეფდი, აკრეფდა, ავკრეფდით, აკრეფდით, აკრეფდნენ  (პასუხობს შეკითხვაზე: რას ვიზამდი?)
მყოფადის კავშირებითი – ავკრეფდე, აკრეფდე, აკრეფდეს, ავკრეფდეთ, აკრეფდეთ, აკრეფდნენ (პასუხობს შეკითხვაზე: რას ვიზამდე?)
წყვეტილი – ავკრიფე, აკრიფე, აკრიფა, ავკრიფეთ, აკრიფეთ, აკრიფეს (პასუხობს შეკითხვაზე: რა ვქენი?)
II კავშირებითი – ავკრიფო, აკრიფო, აკრიფოს, ავკრიფოთ, აკრიფოთ, აკრიფონ (პასუხობს შეკითხვაზე: რა ვქნა?)

ე.ი. თემა რა არისო? – მართალია, რომელიც საერთოა პირველი და მეორე სერიის მწკრივებისათვის, ანუ ამ შემთხვევაში თემა იქნება “კრეფ” და “კრიფ”. გვაქვს ერთთემიანი და ორთემიანი ზმნები. ამ შემთხვევაში ზმნა “კრეფს” ორთემიანია, თან ხმოვანმონაცვლეა, ვინაიდან მეორე სერიაში ფუძის “ე” ხმოვანი “ი”–თ იცვლება. ასევე გამოყოფენ თემის ნიშანსაც. თემის ნიშანი, ჰქვია იმ ბოლოსართს, რომელიც პირველი სერიის თემას განასხვავებს მეორე სერიის თემისგან. ქართულში გვაქვს შემდეგი თემის ნიშნები: ი, ავ, ამ, ებ, ობ, ემ, ოფ. შესაბამისად რომ გავარკვიოთ რომელია სწორი კრეფს თუ კრიფავს, უნდა ვაუღლოთ, დავადგინოთ თემა, შემდეგ თემის ნიშანი და სრული კმაყოფილებით გამოვთქვათ სწორი ფორმა!

ახალი პოსტის დაწერის შემდეგ, როდესაც საქმე პოსტის დასათაურებაზე მიდგება ხოლმე ყოველთვის საგონებელში ვვარდები. არადა წერას მუდამ სათაურით ვიწყებ, რომელიც ფინალში აუცილებლად იცვლება. “სამუშაო” სათაური კონცენტრირებისათვის მჭირდება, საბოლოო სახეს რომ მიიღებს ნაწერი ამის შემდეგ ვიწყებ ფიქრს ადამიანებზე, რომლებიც თავდაპირველად სათაურს გაეცნობიან. დარწმუნებული ვარ, რომ სათაურმა არ უნდა შეიყვანოს შეცდომაში ადამიანი! ძალიან მნიშვნელოვანია თუ რა აწერია ყუთს, რომელშიც უგემრიელესი შაქარყინულები, ან თუნდაც მომაკვდინებელი შხამი ინახება. ამის შესახებ უმბერტო ეკო წერს კიდეც, რასაც დამახასიათებელი სერიოზულობით ხსნის “ვარდის სახელს” თანდართულ კომენტარებში. იგი ამბობს, რომ სათაურმა არ უნდა შეიყვანოს შეცდომაში მკითხველი/მსმენელი/მაყურებელი, ვინაიდან პირველი შთაბეჭდილება ძალიან მნიშვნელოვანია. ეკო უფრო შორსაც მიდის და ასკვნის, რომ ჯობს მწერალი უმალვე გარდაიცვალოს, როგორც კი ბოლო გვერდს დაწერს, რათა ნაწერი უსათაუროდ მივიდეს მკითხველამდეო…

კანის ფესტივალი დასრულებული არ იყო, როცა გოგი გვახარიამ მთელ ბუმბულებით შემოსილ ინწელექტუალურ ელიტას ახარა პედრო ალმოდოვარის ბოლო ნამუშევრის შესახებ. რადიო თავისუფლების ბლოგებში შეგიძლიათ ამ ფილმისადმი მიძღვნილი პოსტიც კი წაიკითხოთ. კარგად მახსოვს, როდესაც ფილმის სათაური მოვისმინე – “შეწყვეტილი ამბორი” – და შემდეგ შეგნებულად არ წავიკითხე ბატონი გოგის შემოთავაზებული სპოილერი, ჩემთვის ჩავილაპარაკე კიდეც: რა “რამანწიკა” აუტყდა ცინიკოს პედროს ამ სიბერეში მეთქი. არაფრით ჩაეწერა “შეწყვეტილი ამბორით” შექმნილი სახე, გნებავთ “ობრაზი” პედრო ალმოდოვართან მიმართებაში. რაღაც ხელოვნური და ზედაპირული იყო ეს სათაური, თუმცა აქაოდა სპოილერები არ შემომეკითხოსთქო დაგუგვლა არც მიცდია…

დღეს როგორც იქნა გამოვნახე დრო და როგორც იქნა წავედი ამ ფილმის სანახავად “ამირანში”, რომლის დირექცია თურმე აცხადებს (ამის შესახებაც რადიო თავისუფლების გვერდზე შევიტყე), რომ ალმოდოვარის ფილმების სეზონი ზაფხულში უფროა, ვინაიდან ბლოკბასტერების მოყვარული თინეიჯერები ზღვაზე არიან, პედროს დამფასებელი ინწელექტუალური ელიტა კი ამ დროს დედაქალაქშიაო… ერთი სიტყვით, ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ და ფილმს მივუბრუნდეთ მგონი ის დროა! ფილმის ესპანურმა სახელწოდებამ “Los abrazos rotos” იმწამსვე მიიპყრო ჩემი ყურადღება. იქიდან გამომდინარე, რომ ესპანური არ ვიცი და ფრანგულის და იტალიურის იმედზე ვიყავი ამ ენების მსგავსების კუთხით, მხოლოდ იმის დადგენა შევძელი კინოსეანსზე ჯდომის დროს, რომ სათაური მრავლობით რიცხვშია და კოცნა სათაურში არ ფიგურირებს. ოდესღაც ნათამაშები შეკითხვა გამახსენდა, სადაც ესპანურად კოცნა “ბესო” არისო იყო ნათქვამი, თუმცა სკეპტიკურმა ლოგიკამ შემომიტია და მითხრა, იქნებ abrazo–ც კოცნაა, რა იციო?! კარგი, დავუშვათ abrazo კოცნაა, მაგრამ ამ დამტვრეულ, დაფლეთილ roto–ს რაღას უშვები, იტალიურშიც ხომ არის ეს სიტყვა მეთქი, ბანკროტი გაიხსენე – banco rotto – დამტვრეული დახლი მეთქი… ჩემს თავთან ასეთ გაბაასებაში ვიყავი ჩაძირული, რომ ფილმიც დაიწყო და საამისოდ უკვე აღარ მეცალა…

ფილმი ძალიან მომეწონა. ტყუილად ნუ ელოდებით, სპოილერის დაწერას არც კი ვცდილობ, თუმცა ჩემი სათქმელის საილუსტრაციოდ მაინც მომიწევს უმნიშვნელო დეტალებზე ყურადღების გამახვილება. პედრო სიბერეში რაღაც სენტიმენტალური მეჩვენა, თუმცა მის ფილმში კვლავაც იგრძნობა ის ტკბილ–მწარე გემო, რომელიც მის წინა სურათებში ოდესღაც მომწონდა. ფილმი ავარიაში დაბრმავებულ კინორეჟისორზეა, რომელიც 50–იანი წლების კლასიკური დეტექტივივით (სინეფილები და სინეასტები ამ შემთხვევაში აუცილებლად ახსენებდნენ ტერმინ “ფილმ–ნუარს”) არის ჩახვეული. ამბავი ნელ–ნელა იხსნება და მაყურებლები 14–15 წლის წინანდელი ტრაგიკული რომანის თანამონაწილენი ხდებიან, რომელიც ავტოავარიით, მთავარი პერსონაჟი ქალბატონის სიკვდილით და კინორეჟისორის დაბრმავებით სრულდება. თუმცა ავარიამდე ერთთვიანი თაფლობისთვისმაგვარია ნაჩვენები, კანარის კუნძულების კურორტ ლანსაროტეში გატარებული, სადაც ერთმანეთით ტკობასთან ერთად შეყვარებული წყვილი სურათებსაც იღებს. აი, იმ სურათებს წამზომს რომ აყენებ აპარატზე, შემდეგ რომ გამორბიხარ, რომ მოასწრო და ჩხაკ!!! – სურათიც მზადაა. ამ სურათებში წყვილი ჩახუტების ნაირ–ნაირ პოზას გვთავაზობს და ფინალში, ავარიის შემდეგ ამ სურათებს ფილმის ერთ–ერთი პერსონაჟი მაგიდაზე დანაწევრებულ, დაფლეთილს პოულობს, მადრიდში ჩააქვს და “ჯიგზო პაზლივით” ცდილობს ასო–ასო აქნილი სურათებისათვის პირვანდელი სახის დაბრუნებას…

ლექსიკონამდე როგორც კი მოვაღწიე პირველი, რაც გავაკეთე ის იყო, რომ სიტყვა abrazo–ს მნიშვნელობა ვნახე. თურმე კი არა abrazo იგივეა, რაც ინგლისური embrace, ფრანნგული – embrassement და იტალიური – abbraccio… ისე ამ იტალიური “აბრაჩო”–დან abrazo–მდე აშკარად უნდა მივსულიყავი, ვინაიდან ორივე “ჩახუტებას” ნიშნავს და აშკარად შეინიშნება საერთო ფუძე. abrazo–ს მნიშვნელობის დადგენის შემდეგ უკვე გასაგები გახდა რომელ დაფლეთილ ჩახუტებებზე იყო საუბარი სათაურში… ვერაფრით დავადგინე თუ სად გაჟღერდა ამ ფილმის სათაურის ქართული თარგმანი პირველად. თუმცა ფაქტია, რომ “შეწყვეტილ ამბორსა” და “დაფლეთილ ჩახუტებებს” შორის ძალიან დიდი განსხვავებაა ხატოვანების თვალსაზრისით და ეს ალმოდოვარს, რომელიც სწორად ამ “ობრაზებით” აზროვნებს არ შეეშლებოდა. ვერანაირი კავშირი ვერ ვიპოვე ალმოდოვარის ტკბილ–მწარე სენტიმენტალურ სურათსა და “რამანწიკულ” სათაურს შორის. არადა სულ ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ,  სათაური ფილმს ელემენტარულად არ უხდება!

ტაბუდადებული ლექსიკა ყველა ენაში არსებობს. ამას ბავშვობიდანვე გვაჩვევენ, რომ “ცუდი სიტყვების” თქმა არ შეიძლება. ჩვენც ავუკრძალავთ ჩვენს შვილებს “ცუდი სიტყვების” თქმას. ისინიც იგივეს გაიმეორებენ და ასე გაგრძელდება უკუნითი უკუნისამდე. ამგვარად ახდენს საზოგადოება საკუთარი წევრების და ამავე დროს საკუთარი თავის ზომბირებას, საბოლოო ჯამში კი ცუდ სიტყვებს ცუდი ქმედებები ემატება და ეს ყველაფერი ეთიკის სამფლობელოში გადადის, სადაც ციციკორეები სხედან და ყოველ არასწორ ნაბიჯზე მზად არიან ჩაგვქოლონ, თუმცა ის ფაქტი, რომ ეთიკა და მორალი ეპოქიდან ეპოქამდე იცვლება, მათ ეს არ ადარდებთ.

ყველაფერში მთავარი რამ ზომიერებააო ამბობდნენ ძველი ბერძნები და შესაბამისად “ცუდი სიტყვების” თავის არიდებასაც აქვს საზღვარი. მაგალითად ის, რაც ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში ხდება ლინგვისტური დანაშაულია და მეტი არაფერი. ამის შესახებ დავწერე კიდეც პოსტში: პირველად საქართველოში დედა მოეკლა ყველას! საუბარია იმაზე, რომ შემდეგი სიტყვებიდან Shit, Piss, Fuck, Cunt, Cocksucker, Motherfucker, Tits – მხოლოდ “ძუძუებია” დაფიქსირებული ჩვენს ავტორიტეტულ გამოცემაში… აი, მაგალითად წარმოვიდგინოთ ადამიანი, რომელიც დამოუკიდებლად სწავლობს ქართულ ენას, ჩამოდის საქართველოში და ესმის ზემოხსენებული სიტყვებიდან ერთ–ერთი “ყ”–ების პოლოფონიით. მიდის ლექსიკონთან და იწყებს შიგ მისთვის უცნობი სიტყვის ძებნას და ვერ პოულობს. მერე რა უნდა იფიქროს ამ ადამიანმა?! – რა თქმა უნდა ის, რომ ზემოხსენებული სიტყვა ქართული არ არის!

ლიტერატურაში კიდევ უფრო საშინლად არის საქმე. იგონებენ ათასგვარ ევფემიზმებს ჩვენი მწერელ–მწერალნი და ცდილობენ აირიდონ ციციკორეების რისხვა. არადა არის სიტუაციები, როდესაც ძალიან კურიოზულად ჟღერს ეს ევფემიზმები. ან ის ყბადაღებული “იმისი დედაც ჯეკ”, ან “ეშმაკმა დალახვროს” რად ღირს, ქართულად გახმოვანებულ ფილმებში ლოს–ანჯელესელ შავკანიანებს რომ ათქმევინებენ ქართულად. არადა სპეციალურად ვაკვირდები ბოლო რამდენიმე წელია ინგლისურ და ფრანგულ ფილმებს (რუსები ჩვენნაირად ტრაკში არიან ამ საკითხთან დაკავშირებით!). ყოველდღიური რუხი ცხოვრების ამსახველ ფილმებში ჟარგონები ისეთივე ძარღვიანი და მამაპაპურია, როგორიც ცხოვრებაში, ყოველგვარი ევფემიზმებისა და “ეშმაკმა დალახვროების” გარეშე. ვერ ნახავთ ვერც ერთ ფრანგულ ფილმს, სადაც უკიდურესად გაბრაზებული ადამიანი მეზობელს, რომელიც ამ გაბრაზების მიზეზია Degagez monsieur-s, ანუ “გამეცალეთ ბატონოს” ეუბნებოდეს. იქ აუცილებლად გაიჟღერებს სიტყვები va chier, ანუ “გააჯვი” და ეს ყველაფერი ფილმში ნატურალური და ბუნებრივი იქნება, შესაბამისად კურიოზული სიტუაციებიც არ შეიქმნება.

უფრო უარესი სიტუაციაა კლასიკური ლიტერატურის თარგმნის დროს. აკი ვთქვი ეპოქიდან ეპოქამდე ეთიკა იცვლება მეთქი, ამიტომაც თარგმნის დროს ეს ნიუანსი გასათვალისწინებელია, რათა ნათლად გადმოიცეს სათქმელი. ასე მაგალითად გუშინ ზურაბ კიკნაძის “შუამდინარული მითოლოგიის” კითხვის დროს წავაწყდი შემდეგ “მარგალიტს”, სადაც საუბარია ტიგროსისა (იდიგინას) და ევფრატის (ბურანუნას) წარმოშობის მითზე:

ამ ენ–ქის, რომლის სახელი იკითხება როგორც “მიწის უფალი”, აუვსია თავისი “ჰიდროენერგიით” ორი მდინარე, როგორც ნათქვამია მისი ღვაწლისადმი მიძღვნილ ჰიმნში: “რა მიეახლა მამა ენქი ბურანუნას, მორქინალ ზროხასავით ამაყად მიეგება ბურანუნა; ღვარით დატვირთა ბურანუნა ენქიმ, მარადმედინი წყლით აავსო. ახლა იდიგინა დაუდგა გვერდით მორქინალ ზროხასავით; ღვარით დატვირთა იდიგინა ენქიმ, საქორწინო ძღვენი მიუტანა. გაიხარა იდიგინამ მორქენალ ზროხასავით: წყალი რომ მიართვეს, მარადმედინი წყალი იყო…”

იქვე ავტორს მითითებული აქვს წყარო, საიდანაც არის თარგმნილი ეს ტექსტი. წყარო გერმანულ ენაზე გამოცემული ინეს ბერნჰარდტისა და ს. ნ. კრამერის “ძვ. შუმერული ლურსმნული დამწერლობა” გახლავთ, სადაც უნდა ვივარაუდოთ, რომ ძვ. შუმერული ლურსმნული  პირველწყაროების გერმანული თარგმანებია წარმოდგენილი. დარწმუნებული ვარ, რომ გერმანულ ვარიანტში “ჰიდროენერგიის” მაგივრად წერია “სპერმა”, ან “თესლი” რომლის შემდგომაც მეტაფორები “ღვარით დატვირთა”, “მარადმედინი წყალი” და “საქორწინო ძღვენი” კონკრეტულ აზრს იძენს. არადა ძალიან უნდა მოინდომო, რომ ავტორის ევფემიზმის მნიშვნელობას მიხვდე. ვიკიპედიაში რომ არ წამეკითხა ამ მითის ინგლისური ვარიანტი, სადაც ყველაფერს თავისი სახელი აქვს დარქმეული, ნამდვილად ვერ მივხვდებოდი ენ–ქიმ ძროხებს წყალი დაალევინა თუ მათთან ჰარდკორ–სექსით დაკავდა.

ასეთი მაგალითები კლასიკურ ტექსტებში მრავლადაა, თუმცა მათ შორის გაიუს ვალერიუს კატულუსის მე–16 კარმინას განსაკუთრებული ადგილი უკავია, რომელიც უკვდავი სიტყვებით იწყება: Pedicabo ego vos et irrumabo. ამ ფრაზის უკვდავობის შესახებ არც–თუ დიდი ხანია შევიტყვე, თუმცა საკმაოდ ბევრი ინგლისური, ფრანგული და რუსული თარგმანი შემომეკითხა ამ ლექსისა, რომელიც კატულუსმა თავის მოქილიკე მეგობრებს აურელიუსს და ფურიუსს დაუწერა, რომლებიც ჰკიცხავდნენ კატულუსს ნაზი და სენტიმენტალური ლექსებისათვის, რის საპასუხოდაც კატულუსმა ხსენებული მე–16 კარმინა გამოაცხო, სადაც დაემუქრა კიდეც აურელიუსს და ფურიუსს თუ არ გჯერათ, რომ ნამდვილი მამაკაცი ვარ და მაინც გგონიათ რომ ჩემი ლექსებივით ნაზი ვარო, ასე და ასე გიზამთო. ძალიან ბევრი ვიფიქრე ქართულად როგორ შეიძლებოდა გადმოთარგმნილიყო სკაბრეზებისა და მოუკრეფავების გარეშე, თუმცა ამაოდ, არაფერი გამომივიდა, ევფემიზმების გამოყენება კი არ მსურდა. ერთი ინგლისური თარგმანი ვიპოვე, სადაც ეს ფრაზა თარგმნილია, როგორც:

I’ll sodomize and clintonize you

ძალიან მომხიბლა ბილ კლინტონის გვარის ხილვამ. მთარგმნელმა ინგლისურად დაახლოებით ასეთი რამ დაწერა: მიგასოდომებ და მიგაკლინტონებო. არ დაუვიწყა საყვარელ პრეზიდენტს მონიკა ლევინსკისთან ანცობა და კატულუსის ლექსში მიუჩინა ბინა. არადა ძალიან პოეტურია ეს მიკლინტონება, ვერაფერს იტყვი!

1819 წელს “მოლაპარაკე ფოთლებით”, ანუ ნაწერი ქაღალდებით შთაგონებულმა სექვოიამ ჩეროკების ტომის ინდიელებს ანბანი შეუქმნა, რომელიც მარცვლოვანი ანბანი გახლავთ. ანბანის შემადგენელი 85 გრაფიკული სიმბოლო წააგავს, ბერძნულ, ლათინურ და სლავურ დამწელობებს, თუმცა მარცვლები, რომლებსაც ისინი აღნიშნავენ სრულიად განსხვავებულია. საინტერესოა ისიც, რომ ეს ანბანი დღესდღეობით აქტიურად გამოიყენება ჩეროკის ინდიელთა ენის მატარებელთა შორის, რაც ქუჩებში აბრებზე გაკეთებულ წარწერებშიც აისახება. ქვემოთ მოცემული ტექსტი წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის პირველ მუხლს.

ტრანსლიტერაცია: Nigada aniyvwi nigeguda’lvna ale unihloyi unadehna duyukdv gesv’i. Gejinela unadanvtehdi ale unohlisdi ale sagwu gesv junilvwisdanedi anahldinvdlv adanvdo gvhdi.

თარგმანი: ყველა ადამიანი იბადება თავისუფალი და თანასწორი თავისი ღირსებითა და უფლებებით. მათ მინიჭებული აქვთ გონება და სინდისი და ერთმანეთის მიმართ უნდა იქცეოდნენ ძმობის სულისკვეთებით.

დანარჩენი იხილეთ შესაბამის ბმულზე.

[შეკითხვა წავშალე და პასუხი ინფორმატიული პოსტის ფორმით ჩამოვაყალიბე]