Archive for the ‘მუსიკა’ Category
ჰაფანანა
უკანასკნელ ხანს ჯონ მაქსველ კუტზეეს პროზით დავინტერესდი. ვინც არ იცის, იმის გასაგონად ვიტყვი, რომ იგი სამხრ. აფრიკელია, თუმცა ამჟამად ავსტრალიის მოქალაქეა. გამოირჩევა პოსტ–აპარტეიდის ეპოქის სამხრ. აფრიკის მწვავე პრობლემების გაშუქებით, რაც 2003 წელს დაუფასეს კიდეც ნობელის პრემიით. სულ ორი წიგნი წავიკითხე ჯერ მისი შემოქმედებიდან. კითხვის პროცესში უცნაურ და უცნობ სამყაროში ჩავიძირე, სადაც ფულს რანდა ჰქვია, შავკანიანები უცნაურ ენებზე საუბრობენ და თეთრკანიანებს მორალს უკითხავენ, სადაც რამდენი ადამიანიცაა იმდენი წეს–ჩვეულებაა და ა.შ. ერთი სიტყვით ძალიან გამიტაცა კუტზეემ. მისი ერთ–ერთი რომანის ეკრანიზაციის, Disgrace–ის (ქართულად “პატივის აყრა”) ნახვის შემდეგ ასეთი რამ დავწერე ერთ–ერთ ფორუმზე, სადაც ირმა იანტბელიძეს ვუხდიდი მადლობას ამ ფილმის რჩევისათვის:
ახლა ვუყურე Disgrace-ს. ტყუილად არ მიუციათ ჯონ მაქსველ კუტსისთვის ნობელი 2003–ში. ძალიან ღრმა მწერალი ჩანს. მისი ეს სიღრმისეულობა ფილმში ესთეტიური ხერხებითაა გადმოცემული და ზედაპირზე ერთი შეხედვით არ ჩანს. გამიკვირდა როგორ მოახერხა მწერალმა რამდენიმე ეთიკური საკითხის ორი მხარის ჩვენება, სადაც მოქმედება კარგის და ცუდის მიღმა ხდება, როცა ერთს აკვირდები მეორე არ ჩანს, როცა მეორეს უყურებ – პირველს ვერ აცნობიერებ. მიყვარს მწერლები, რომლებიც შეკითხვებს სვამენ და თავად არ პასუხობენ მათზე, უფრო მეტიც არ ცდილობენ ამის გაკეთებას. რომელი უფრო ეთიკურია ძაღლის მკვლელობა მხოლოდ იმის გულისათვის, რომ მას პატრონი არ ჰყავს, თუ საკუთარი შვილისთვის შეთავაზება აბორტი გაიკეთოს, მხოლოდ იმისათვის რომ მისი გოგოს მომავალი ბავშვის მამამ მისი გოგო გააუპატიურა. რომელი უფრო ეთიკურია ოლიმპიური სიმშვიდით გააუპატიურო შენი სტუდენტი და არ გრძნობდე დანაშაულის გრძნობას და ამ საქციელს ეროტის სამსახურს უწოდებდე, თუ უყურო როგორ აუპატიურებენ შენს საკუთარ შვილს, რომელსაც პირველი ქორწინების ნარჩენს უწოდებ და ამავდროულად არაფრის გაკეთება არ შეგეძლოს და როცა რაღაცის გაკეთება შეგიძლია იძულებული ხარ დათანხმდე იმას, რომ ეს გაუპატიურება კი არა – ვალის გადახდა იყო, იმ ვალისა რაც თეთრკანიანებს სამხრეთ აფრიკაში შავკანიანებისა მართებთ… რაღაც ძალიან ჩახლართული ისტორიაა ადამიანის შესახებ, რომელმაც ყველაფერი დაკარგა და მაინც არ დაკარგა უმთავრესი თავისუფლება, ამ სიტყვის ყველაზე ეგზისტენციალური გაგებით, როცა საკუთარი თავის ბატონ–პატრონი ხარ და ღირსებააყრილ მდგომარეობაში შეგიძლია უყურო ადამიანებს, რომლებსაც ეს ღირსება არასოდეს ჰქონიათ… ჰო, მძიმე მაგრამ ძალია სასარგებლო ფილმი იყო, დიდი სიამოვნებით წავიკითხავდი წიგნს თუკი ასეთს სადმე მივაკვლიე. დიდი მადლობა ირმა კიდევ ერთხელ!
შავკანიანებისა და თეთრკანიანების ურთიერთობის თემა ლაიტმოტივად გასდევს კუტზეეს შემოქმედებას, სწორად ამ ურთიერთობაზე მსურს დღეს საუბარი ერთი კონკრეტული სიმღერის ფონზე, ამიტომ კუტზეეს მოვეშვები, თუმცა მის მშობლიურ მიწას, სადაც იგი შვეს, გაზარდეს და ისრები ასროლინეს, არ მივატოვებ…
სამხრეთ აფრიკა ისეთივე შეკოწიწებული სახელმწიფოა, როგორც მრავალი სხვა ჩვენს ცისფერ პლანეტაზე. შავი კონტინენტის სამხრეთში დასახლებულ სხვადასხვა ეთნიკური წარმომავლობის ხალხებს დღესდღეობით ინგლისური აკავშირებს, უწინ კი თეთრკანიანი კოლონიზატორები აერთიანებდათ. ეთნიკური სიჭრელე ენების ხვავრიელობასაც გულისხმობს, ამიტომაც არცაა გასაკვირი სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში 11 სახელმწიფო ენა რომ არის, რამე რომ არ შემეშალოს მათ დასახელებებს ლათინურ ანბანზე ჩამოვწერ: Pedi, Sotho, Tswana, Swazi, Venda, Tsonga, Afrikaans, English, Ndebele, Xhosa, Zulu. ერთ–ერთის შესახებ ოდესღაც დავწერე კიდეც, მირიამ მაკებაზე და წკლაპუნა თანხმოვნებზე რომ მქონდა საუბარი.
დღეს მეორე მათგანზე ცონგაზე, იგივე შანგაანზე ვისაუბროთ. გარდა სამხრ. აფრიკისა ცონგაზე საუბრობენ მოზამბიკში და სვაზილენდში. სულ ჯამში სამი მილიონი ადამიანი მოიძებნება ასეთი. ძალიან ბევრი ვეძებე და ინტერნეტში ამ ენის შესახებ ვერც ლექსიკონი მოვიძიე და ვერც თვითმასწავლებელი, ან გრამატიკის სახელმძღვანელო, თუმცა მიუხედავად ამისა ყოველი ჩვენთაგანი იცნობს რამდენიმე სიტყვას ამ ენაზე, რაც წარსულში ცნობილი მოზამბიკელი მომღერლის, აფრიკ სიმონის დამსახურებაა, რომლის მშობლიური ენაც გახლავთ ჩვენთვის საინტერესო შანგაანი. მის ჰიტს გაგახსენებთ, რომელსაც ჩვენთან უბანში ბიჭები “შალაკუკარელას” ეძახიან, სიმღერას კი ორიგინალში “ჰაფანანა” ჰქვია. ასეთ რამეს პირველად წავაწყდი სიმღერის ტექსტის თარგმანი ვერ მოვიძიე ვერსად. ზოგი ვერსიით “ჰაფანანა” მეთევზის მშვენიერი სატრფოა, რომელიც კონტრაბანტისტებმა კუნძულ მადაგასკარზე მოიტაცეს და მონად გაყიდეს, მეორე ვერსიით ეს სიმღერა რასობრივ თანასწორობაზეა. მიხვდებით, ალბათ, რომ მსგავსი ვერსიები მრავლადაა, რამდენიმე საიტზე ძებნაც კი გამოაცხადეს აფრიკ სიმონის მშობლიური ენის, ცონგას მცოდნესი, იქნება გამოჩნდეს ვინმე ღვთისნიერი კაცი და გვითარგმნოსო, მაგრამ დღემდე ელიან…
ვინ იცის ამასობაში, სანამ მე ამ პოსტს ვწერ, ერთი მოზამბიკელი ყმაწვილი თავის ბლოგზე წერს, იუთუბში suliko-ს მოვუსმინე ახლა და იქნება ვინმემ მითარგმნოს რა ენაზე მღერიან ეს დალოცვილები და ეს სულიკო რა არისო!
ხმელთაშუაზღვისპირეთის სიმღერა
ლადინო თავდაპირველად ესპანურის, ივრითის, არამეულის და არაბულის ნაზავი იყო. ამ ენაზე შუა საუკუნეებში ესპანეთში მცხოვრები ებრაელები საუბრობდნენ. ფერდინანდმა და იზაბელამ ებრაელები ესპანეთიდან რომ განდევნეს (1492 წელს), მრავალი მათგანი ბალკანეთში გადაბარგდა. მათ თან ყველაზე ძვირფასი “ბარგი” წაიღეს, იმ ენის სახით, რომელზედაც საუბრობდნენ. დროთა განმავლობაში ლადინოს ბალკანური კვალი დაეტყო და მასში თურქული და ბერძნული ელემენტები გაჩნდა.
ზოგიერთი ენათმეცნიერი ამტკიცებს ენის შენახვა–გადარჩენის ერთ–ერთი უმნიშვნელოვანესი საშუალება სიმღერააო. ესპანეთიდან დევნილებმა ენასთან ერთად ის კულტურული გარემოც წააყოლეს ხელს, რომელთა გარეშე ენა ხელოვნური და უმაქნისი ხდება. კონკრეტულ შემთხვევებში სიმღერაზე მაქვს საუბარი, უფრო დაზუსტებით კი “ფელ შარა”–ზე. ამ სიმღერას, უფრო სწორად მელოდიას მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. საინტერესო კი ის არის, რომ ხმელთაშუაზღვისპირეთში მოსახლე ყველა ხალხს ამ სიმღერის საკუთარი ვარიანტი აქვს, შეხვდებით არაბულ, თურქულ, მაკედონიურ, ბულგარულ, სერბულ, ბერძნულ, ხორვატულ, ბოსნიურ ვერსიებს… თითოეულ მელოდიაზე ორიგინალური ტექსტია დადებული და ყოველ ერს ეს მელოდია საკუთარი ეროვნული თვითმყოფადობით აქვს გამდიდრებული. ყველაზე საინტერესო კი ის არის, რომ ეს სიმღერა ყველას საკუთარი ჰგონია.
ბოლო ორი დღის განმავლობაში ამ სიმღერის ათამდე ვარიანტი მოვისმინე და ჩემს გაკვირვებას საზღვარი არ ჰქონდა, როდესაც აღმოვაჩინე “ბონი–ემ”–ის ჰიტის, “რასპუტინის” დასაწყისი “ფელ შარას” მელოდია გახლავთ, შემდგომში არანჟირებული და ოდნავ გაჯაზებული. მრავალჯერ მითქვამს და კვლავაც გავიმეორებ, რომ ტექსტუალური ადამიანი ვარ, ამიტომაც აუდიოვიზუალურ მხარეს მეორეხასისხოვანი დატვირთვა ჰქონდა, როდესაც ამ შესანიშნავი მელოდიის მულტიკულტურულ ვარიაციებს ვისმენდი. კერძოდ კი სიმღერის ტექსტმა მომხიბლა, აი ისიც:
Fel Shara canet betet masha
la signorina aux beaux yeux noirs
como la luna etait la sua facia
qui eclairait le boulevardVolevo parlar shata metni
because her father was a la gare
y con su umbrella darabetni
en reponse a mon bonsoirPerche’ my dear tedrabini
kuando yo te amo kitir
and if you want tehebini
il n’y a pas lieu de nous conquerirTotta la notte alambiki
et meme jusqu’au lever du jour
and every morning ashtanaki
pour le voue de notre amour…
ეს გახლავთ ტექსტი “ფელ შარას” იმ კლასიკური ვერსიისა, რომელსაც ესპანელი ებრაელები მღეროდნენ საუკუნეების განმავლობაში. შეიძლება ნაცნობ ენებსაც კი მოჰკრათ თვალი. გაოცებული ვარ, როგორ ბუნებრივად ენაცვლება ესპანურს იტალიური, იტალიურს არაბული, არაბულს ინგლისური და ა.შ. თითქოს არც არაფერი მომხდარიყოს. მთავარი ხომ ენა არ არის, მთავარი სიყვარულის ისტორიაა, რომელსაც ეს სიმღერა მოგვითხრობს. თითოეულ ენაზე სიყვარულის განსხვავებულ ისტორიას ვაწყდებით. თურქულ ვერსიაში უშკუდარში (ქალაქია თურქეთში) მიმავალი კლერკისადმი ქალის გამოუთქმელ სიყვარულზე მღერიან. ბერძნულში თორმეტი წლის “ნიმფეტკის” ხალის სილამაზით დატყვევებული ჯეელის გმინვას ვისმენთ, არაბული ვერსია ალექსანდრიელი (ალექსანდრია არაბულად “ისქანდარია” ყოფილა!) ლამაზმანების ამბავს მოგვითხრობს… ერთი სიტყვით ეს გახლავთ მულტიკულტურული სიმღერა, რომელიც განასხვავებს კიდეც ხმელთაშუაზღვისპირეთის ხალხებს და ამავდროულად აერთიანებს მათ. თუ გემოვნებაზე მიდგა საქმე, მე ყველაზე მეტად თურქული და სერბული ვარიანტები მომეწონა. თუმცა ვაცნობიერებ რა იმას, რომ გემოვნებაზე დავობენ, ჩემს ხელთ არსებულ ყველა ვერსიის ბმულებს შემოგთავაზებთ Youtube-იდან და თავად განსაჯეთ:
ამომავალი მზე
მზეო ამოდი, ამოდი
ნუ ეფარები გორასა…
ჩვენი ყოველდღიურობა სავსეა მეტაფორებით. მეტაფორათწარმოების პროცესი რთულია და ხშირად ერთი მეტაფორის ისტორია რამდენიმე ათას წელიწადს ითვლის. ზოგჯერ ის სხვადასხვა ვარიაციის სახით არსებობს, ეს ვარიაციები რთულ სტრუქტურას ქმნის, რომელიც მეტაფორების მეტაფორებს და მის შემდგომ ვარიაციებს წარმოშობს და ა.შ.
სხვისი არ ვიცი და მეტაფორების სტრუქტურები ძალიან მხიბლავს. ძველი ისლანდიური კიონინგები გამახსენდა უცებ, სადაც ხმალი “ჭრილობის თოხია”, მკლავი – “შევარდენის მიწა”, სისხლი კი – “ხმლის ცრემლი” და ა.შ. შეიძლება ითქვას კიონინგების სისტემა ყველაზე პრიმიტიულ ფორმით პირველი მეტაფორული სტრუქტურა იყო. ასე მაგალითად, ზემოთქმულის თანახმად ძვ. ისლანდიელ სკალდს სისხლისთვის შეეძლო “ჭრილობის თოხის ცრემლი” ეწოდებინა. ეს იმ დროის ერთგვარი გონებრივი თამაში იყო, ჩამოჯდებოდა ვინმე სკალდი ცეცხლის პირას, შემოუსხდებოდნენ გარშემო ბანჯგვლიანი და როხროხა ვიკინგები და დაიწყებდა სიმღერას, სადაც გამომსახველობის სხვადასხვა ფორმებს შორის ალიტერაცია და კიონინგები იწონებდნენ თავს. მსმენელი კი ვალდებული იყო გაეხსნა და გაეშიფრა ეს კიონინგები, ცალ–ცალკე და მთლიანობაში და ამით ინტელექტუალურ განცხრომას მისცემოდა, აი დაახლოებით ისეთს, გამოცანის გამოცნობის დროს რომ ეუფლება ხოლმე ადამიანს. თუმცა სად ბანჯგვლიანი ველური ვიკინგები და სად ინტელექტუალური განცხრომა :პერო:
ამჯერად ერთი მეტაფორის შესახებ მინდა ვისაუბრო, რომელსაც “ამომავალი მზე” ჰქვია. არ არსებობს მგონი ცივილიზაცია ეს მეტაფორა რომ არ გააჩნდეს. იაპონელებმა “ასაჰი” (ამომავალი მზე) საკუთარ კუნძულებთან გააიგივეს, ძვ. ბერძნებისათვის ამომავალი მზე ანატოლიასთან (ανατολή – სიტყვასიტყვით “(მზის) ამოსვლა”), ახლანდელი თურქეთის დასავლეთ ნაწილთან ასოცირდებოდა. შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული კი ხმელთაშუაზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს რომანულ ენებში “ლევანტი” ჰქვია, რაც ლათინური და შემდგომ ფრანგულიდან მომდინარეობს და იგივეს ნიშნავს. თავად “მზის ამოსვლა” კი უშუალოდ აღმოსავლეთთანაა გაიგივებული, სხვა ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, თავად სიტყვა “აღმოსავლეთიც” ამავე მეტაფორის შვილია. წიკიპედია ამბობს არაბული “მაშრიყ”–იც იგივეს, “მზის ამოსვლას” ნიშნავს თარგმანშიო და ვინაიდან არაბული არ ვიცი, უნდა დავუჯერო, ვერ გადავამოწმებ.
უმბერტო ეკოს ჰქონია ამასთან დაკავშირებით თურმე ესსე, ჯერ არ წამიკითხავს, მხოლოდ კითხვაში მოვისმინე მოკლე ინფორმაცია გუშინ, აი კითხვაც:
შეკითხვა: თავის ესეში “სიმცდარის ძალა” უმბერტო ეკო ერთ პარადოქსს უსვამს ხაზს. ის ამბობს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი ცოდნა პირველისეულია, ყოველდღიურობის აღქმა – ჯერ კიდევ მეორისეულია. ამას ის ენაში დამკვიდრებული გამოთქმებითაც ადასტურებს. არაა გასაკვირი, რომ ანალოგიური “მცდარი” გამოთქმები ქართულ ენაშიც გვხვდება. მე არ გეკითხებით, თუ ვინ იყვნენ პირველი და მეორე, თუმცა თქვენ მათი სახელები კარგად იცით. თქვენ პასუხში დაწერეთ ერთი ასეთი გამოთქმა მაინც.
პასუხი: “მზე ჩავიდა”, “მზე ამოდის” და ა.შ. ითვლება ნებისმიერი პასუხი საიდანაც ჩანს, რომ ლაპარაკია გეოცენტრულ სისტემის გავლენაზე.
კომენტარი: პირველი და მეორე არიან, შესაბამისად, კოპერნიკი და პტოლემეუსი. მიუხედავად იმისა, რომ კაცობრიობამ დიდი ხანია იცის, რომ დედამიწა ბრუნავს მზის გარშემო, მსოფლიო ენების უმეტესობაში შემორჩენილია გეოცენტრული სისტემის გადმონაშთები.
წყარო: Eco, Umberto: Serendipities: Language and Lunacy; Harvest Books (1999)ავტორი: გიორგი ბაქრაძე
აქამდე არასოდეს დავფიქრებულვარ, რომ “მზე ამოდის” პარადოქსული გამონათქვამია და “დედამიწა საკუთარი ღერძის გარშემო შემოტრიალდა” უნდა იყოს… ჰმ…
მეტაფორების სტრუქტურას რომ დავუბრუნდეთ და Animals–ის The House of the Rising Sun რომ გავიხსენოთ, ზუსტად ის დროა. ეს ახალორლეანული სიმღერა მოგვითხრობს საროსკიპო სახლში გაზრდილი პატარა ბიჭის (ან გოგოს, სიმღერის ქალური ვერსიაც არსებობს) მძიმე ცხოვრების შესახებ. თავად სიმღერის სათაური კი – “ამომავალი მზის სახლი” – საროსკიპოს მეტაფორას წარმოადგენს, ანუ საქმე გვაქვს “მეტაფორასთან მეტაფორაში”, ანუ, როგორც ჩანს, სახლი იაპონელებს ეკუთვნოდათ, სადაც შემდეგ საროსკიპო სახლი გაუხსნიათ, შემდეგ იქ პატარა ბიჭი გაზრდილა და ა.შ.
P.S. ზემოხსენებული – :პერო: – რაიმე საკითხის განხილვის დროს სნობისტურ–ირონიული ჩაქირქილების აღმნიშვნელი გამომსახველობითი საშუალებაა, საკმაოდ გავრცელებული ქართულ ჰიპერტექსტურ სივრცეში.
მუღამის მუღამი
სიტყვა “მუღამი” უკვე დიდი ხანია იბრძვის ქართულ სალიტერატურო ენაში დასამკვიდრებლად. თანამედროვე ქართულმა ლიტერატურამ და ხალხურმა ფოლკლორმა უკვე დიდი ხანია მას ფართოდ გაუღო კარი. თუმცა ე.წ. აკადემიურ საზოგადოებაში ეს სიტყვა კვლავაც გარიყული და შეჩვენებულია. ვერავინ იტყვის, თუ როდის და რა ფორმით გაჩნდა ის ქართულში, თუმცა ფაქტია რომ დღესდღეობით “მუღამი” ადგება ენის წვერზე ყველას, ვისაც კი არსის და დედააზრის გამოთქმა სურს. ისევე, როგორც მრავალი ჟარგონსა და სალიტერატურო ენის ზღვარზე მყოფი სიტყვა, “მუღამის” წარმოშობაც ფართო მასისათვის ბურუსითაა მოცული და ყველაზე მაქსიმუმი, რაც შეიძლება მის შესახებ საშუალო სტატისტიკური ქართველისაგან მოისმინო ისაა, რომ მუღამი აღმოსავლური წარმოშობის სიტყვაა.
ზუსტად ამ საშუალო–სტატისტიკური ქართველების სიაში ვიყავი მეც, ვიცოდი რა რომ მუღამი აღმოსავლურია და რომ აზერბაიჯანში ასეთი მუსიკალური ჟანრი არსებობს. დღეს კი ერთმა სატელეფონო ზარმა მაიძულა მუღამის მუღამს უფრო ღრმად ჩავწვდომოდი. რეკავს ჩვენი თანაკლუბელი და მეკითხება მუღამი ხომ არ იცი საიდან მოდისო. ჩემმა საშუალოსტატისტიკურმა განმარტებამ რომ არ დააკმაყოფილა, ვუთხარი მოიცადე ზუსტად ცოტა ხანში გაგიგებ მეთქი: გადავშალე თურქული ლექსიკონი და ვერაფერი ვიპოვე, თუმცა იქვე გვერდით აღმოვაჩინე არაბული წარმოშობის სიტყვა Muhanat, რომელიც ნაძირალას და მშიშარას ნიშნავს თურმე თურქულში (ჩვენი მუხანათი!). მივადექი მამაჩემს და ვეკითხები მუღამი სადაურია სიტყვაა მეთქი. მან მომიგო, რომ საიდანღაც მახსოვს რომ სპარსულად “საიდუმლოს” ნიშნავს და შეიძლება მეშლებაო. გადმოვიღეთ სპარსულის ორტომეული ლექსიკონი და დავიწყეთ ძებნა. ვინაიდან მე ამ სპარსულ–არაბული “კარაკულების” კითხვა ჯერ–ჯერობით არ ვიცი (ჯერ–ჯერობით მეთქი!), მე მხოლოდ გულშემატკივრის ფუნქცია მეკისრა ლექსიკონში “მუღამის” ძებნის პროცესში.
ვერც იქ ვიპოვეთ, თუმცა იქვე მახლობლად, სადაც მუღამს ვეძებდით სპარსული სიტყვა “მოუღალათე” აღმოვაჩინეთ, რომელიც ერთმანეთის შეცდომაში შეყვანას ნიშნავს, ამის გამო “ღალათ”–ის ზუსტი მნიშვნელობაც მოვაძებნინე მშობელ მამას, ვინაიდან დამაინტერესა და აღმოჩნდა რომ “ღალათ” სპარსულად (ამასაც არაბული სუნი ასდის) – შეცდომას, დანაშაულს, გაკიცხვისა და დასჯის შესაფერის ქმედებას და შეცდომაში შეყვანას ნიშნავს. ანუ მთელი ეს პროცესი მე რომ მიყვარს ისე წარიმართა, როცა რაღაცას ვეძებ და ამ ქექვა–ქექვაში იმდენ ჩენთვის საინტერესო ფაქტს აღმოვაჩენ გზადაგზა რომ ის, რასაც ვეძებდი მავიწყდება ხოლმე…
ბოლოს და ბოლოს ვერაფერი რომ ვერ ვიპოვე, ისევ ინტერნეტს მივაშურე და აზერბაიჯანული მუღამის ეტიმოლოგიის ძებნა დავიწყე და როგორც იქნა ვიპოვე, ის რასაც ვეძებდი. კერძოდ: მუღამი აღმოსავლურ სამყაროში აზერბაიჯანული კულტურული მონაპოვარი ყოფილა. მისი შექმნის ისტორია წინაისლამისტურ ხანას უკავშირდება და ზუსტად დღემდე უცნობია, თუ საიდან მომდინარეობს ეს სიტყვა. ერთი ვერსიით მუღამი არაბული “მაკამ”–იდან მოდის. “მაკამ”–ის უმთავრესი მნიშვნელობა არაბულ, თურქულ და სპარსულ ენებში “ადგილი” ყოფილა. “მაკამ” ასევე ადგილთან აზრობრივად დაახლოებულ ცნებებსაც ეწოდება, როგორებიცაა: პოსტი, თანამდებობა, გაჩერება და ა.შ. ამ ვერსიას ზურგს უმაგრებს ის ფაქტიც, რომ “მაკამ” თურქულში მუსიკალურ კილოსაც აღნიშნავს და იმის გათვალისწინებით, რომ თავად “მუღამი” აზერბაიჯანულ მუსიკალურ კულტურაში შვიდი სხვადასხვა ტიპის მუსიკალური კილოა და სხვა არაფერი, უნდა ვივარაუდოთ რომ აზერბაიჯანული “მუღამ” სახეცვლილი არაბული “მაკამ”–ია.
არსებობს უფრო პოეტური დასაბუთებაც. შუა საუკუნეებში “მაკამ”, ანუ “გაჩერება” ასე ეწოდებოდა მისტიკურ–ფსიქოლოგიურ მდგომარეობას, რომელშიც ტრანსში მყოფი მბრუნავი დერვიშები, თუ სუფი პოეტები იმყოფებოდნენ ჭეშმარიტების კიბეებზე მიმავალ გზაზე, რომელიც საბოლოოდ ღმერთთან შერწყმის მისტიური აქტით გვირგვინდებოდა. აზერბაიჯანული მუღამის შესრულების დროსაც ზუსტად აი, ამ ჰიპოტეტურ კიბეებს ადის და ჩადის შემსრულებელი, ნელ–ნელა ინაცვლებს რა უფრო ზედა მუსიკალურ კილოზე, აღწევს მაქსიმალურ დონეს, ისევ დაბლა ეშვება და უბრუნდება საწყის მდგომარეობას. როგორც ჩანს, შუა საუკუნეებში ღმერთის და ჭეშმარიტების მაძიებელ მბრუნავ დერვიშებს ლოცვის ასეთი ხერხისათვის მიუგნიათ და სწორად ამდაგვარი საშუალებით ვარდებოდნენ ტრანსში. ლოცვაზე გამახსენდა და კლასიკური აზერბაიჯანული მუღამი ძალიან წააგავს მინარეთიდან გადმომდგარ მოლას მიერ გამოცემულ ბგერათა ნაკადს, სადაც არ გვაქვს ე.წ. ევროპული დიატონიკური სისტემა და მკვეთრი ინტერვალები, სადაც ბგერები და ტონები ერთიან, მასიურ ნაკადს წარმოადგენენ, როგორც ჩანს სწორად ამაშია მუღამის მუღამი, ვინ იცის…
მეორე ვერსიით მუღამი ძველფინიკიურ ასოს, გიმელს უკავშირდება, რომელიც ძველბერძნულში “გამას” სახელითაა ცნობილი. მუსიკაში გამა ბგერების სიმაღლის მიხედვით განლაგებაა მუსიკალურ კილოში ზრდადი თანმიმდევრობით. ზოგიერთ მკვლევარი “მუღამ”–ის და “გამა”–ს საერთო კონოტატიურ მსგავსებებზე საუბრობს და კვლავ სუფისტურ მოძღვრებამდე მიდის, სადაც ღმერთი სინათლეა და ბგერის არსებობის უმაღლესი ფორმა, შესაბამისად “მუღამი” კი თავად ამ ბგერების კიბეები, რომელიც გასხივოსნებულ ღმერთამდე მიდის…
იუ–თიუბში კლასიკური აზერბაიჯანული მუღამების მოსმენა ვცადე, რამდენიმეს მოვუსმინე და მივხვდი რომ ჩემი დასავლური მუსიკით გაუპატიურებული ყურისათვის ძალიან მძიმე მოსასმენია. იქ, სადაც მკვეთრ ცალკეულ ბგერებს ვარ ჩვეული – განურჩევადი, გაწელილი ბგერების მასიური ნაკადი დამხვდა, ანუ მუღამებსაც დამუღამება სდომებია და ხშირად მოსმენის შემდეგ, ბოლოში, შეიძლება ის ნანატრი მუღამიც დავიჭიროთ, სვანი რომ ეძებდა ზოოპარკში, ვინ იცის…
ვაიმე მბუ…
დღეს სამსახურიდან სახლში რომ ვბრუნდებოდი ლაგუნასთან საშინელ საცობში კი არადა “პრობკაში” მოვყევი. ვიჯექი ჩემთვის მანქანაში და მირიამ მაკებას ალბომს “Folk Songs from africa”-ს ვუსმენდი. ალბომის მესამე სიმღერა, “მბუბე” მთელ ჩემს შიგნეულობას ჩასწვდა, შეუერთდა გარშემო მანქანების პიპინს, მძღოლების დედის გინებას და პატრულების “იმოძრავა, იმოძრავას” და მთლიანად ამაფორიაქა. სახლში რაც დავბრუნდი ეს აფორიაქება არ მშორდება და აი, როგორც იქნა, აღმოვაჩინე თუ საიდან მეცნობა ეს მბუბე, ვიპოვე დაკარგული ძაფი, რომელიც ძველი აფრიკული ლომების სამეფოში იკარგებოდა. ახალი სიტყვაც ვისწავლე, ჯერ–ჯერობით პირველი ზულუსების ენაზე (მბუბე) და დღევანდელმა საღამომ ლოგიკურ დასასრულს მიაღწია, ანუ უნდა დავიძინო… მაგრამ ისე ვერ წავალ დასაძინებლად, ეს ყველაფერი რომ არ მოვყვე, ანუ როგორ შეიკრა წრედი, რომელშიც ახლაც ის მელოდია ტრიალებს ელექტრული მუხტების სახით, ამდენი ხანია რომ მაჯადოებს თავისი უბრალოებით…
ცოტა რამ ისტორიიდან:
XIX საუკუნის პირველ ნახევარში ზულუსების ტომები გააერთიანა და ზულუსების იმპერიას დაუდო სათავე ლეგენდარულმა მეომარმა შაკამ, მეტსახელად ლომმა, ანუ “მბუბემ”. შემდეგ მოვიდნენ ევროპელები და შაკას კუდით ქვა ასროლინეს, შეიძლება ვერც ასროლინეს, თუმცა ფაქტი ერთია, შაკამაც ისევე დაასრულა, როგორც ყველა მისთანა დესპოტიზმისკენ გადახრილმა მმართველმა. დღემდე საკუთარ ხალხში შაკა შარავანდედით მოსილი პიროვნებაა და მისი სახელი სიწმინდის სქელი ქერქითაა დაფარული. ზულუსები იმასაც კი ამბობენ, რომ შაკა არ მომკვდარა, მას სძინავს და მოვა დრო, როცა ეს ლომი გაიღვიძებს და ზულუსებს წარსულ დიდებას დაუბრუნებსო. ყოველივე ამის შემდეგ, შაკას შესახებ შექმნილი ლექსები და სიმღერები ნამდვილად არ არის გასაკვირი, საუბარია ფოლკლორზე რომელიც ორ საუკუნეს ითვლის.
ხალხურ მოტივებზე დაყრდნობით 1939 წელს Gallo Record Company–ში სიმღერა “მბუბე” ჩაუწერია, უუცნობილესი ჯგუფის The Evening Birds–ის სოლისტს, სამხრ. აფრიკელ სოლომონ ლინდას. ხმის ჩამწერ სტუდიას მუსიკოსისათვის სიმღერაში ერთჯერადად კაპიკები გადაუხდია და აი, ასე დაუწყია აფრიკულ ჰიტს თავისი არსებობა შავ კონტინენტზე. წიკიპედიის ცნობით, 40-იან წლებში, მარტო სამხრეთ აფრიკაში, ამ სიმღერის 100 000 ცალი ვინილის ფირფიტა, ანუ “პლასტინკა” გაიყიდა და უკვე 50–იანებში სიმღერამ ახალი ბაზარი და მსმენელი იპოვა, მას შემდეგ რაც პიტ სიგერმა მელოდია ევროპულ ყაიდაზე გადააკეთა, ინგლისური ტექსტი დაადო და კიდევ ერთი უუცნობილესი ჯგუფის, The Weavers–ის, სადაც იგი მღეროდა, სახით წარუდგინა დასავლეთს. სიმღერას The Weavers–ის შესრულებაში “Wimoweh” ერქვა. სიმღერის ორიგინალურ ვერსიაში პიტმა ზულუს ენაზე სიტყვა “uyimbube” (შენ ხარ ლომი) ჟღერადობით აღიქვა, როგორც “Wimoweh” და ასე მოევლინა ქვეყანას ახალი პერსონაჟი – ლომი, რომელსაც შუაღამისას ჯუნგლებში ძინავს და ყველაფერი, უკაცრავად ვიქნები და, ფეხებზე ჰკიდია. ამ სიმღერის შესრულების გამოყენების უფლება 1994 წელს უოლტ დისნეის კომპანიამ 15 მილიონ დოლარად შეიძინა და ასე გასცდა სიმღერა აშშ–ს ფარგლებს, მსოფლიოს კინო და ტელეეკრანებზე გამოვიდა რა მულტფილმი “მეფე ლომი”…
ამგვარად მოაღწია გაამერიკელებულმა ზულუსმა ლომმა საქართველომდე და ეს სიმღერა რომ არა, როგორც მინიმუმ, ორი ბავშვი არ შეჭამდა საჭმელს საქართველოში – ერთი ჩემი ძმიშვილი და მეორე ჩემი ძმაკაცის დიშვილი (სხვა ბავშვების მუსიკალურ რაციონზე ინფორმაცია არ მაქვს) – როგორც კი იწყება “in the jungle, the quiet jungle, the lion sleeps tonight” ჩემს ძმიშვილს სახე ებადრება და მერე ქაშს კი არა ყველაფერს შეჭამს, ოღონდ ამ სიმღერას ნუ გამოურთავთ ბეჰემოთისა და ძაღლის შესრულებით… თუმცა აქამდე, მე როგორც არამელომანი და ტექსტუალური ადამიანი, ამ სიმღერის არც სახელწოდებით დავინტერესებულვარ და არც ტექსტით, შესაბამისად, მელოდიის გარდა არაფერი ვიცოდი.
ჰოდა, რომ არა მირიამ მაკება, ვერც ვერასოდეს შევიტყობდი ამ სიმღერის ისტორიას. მთელი დღის განმავლობაში, “მბუბეს” მინიმუმ ათჯერ მოსმენის შემდეგ, კინაღამ ტვინი ამეხადა, ვერაფრით ვერ მივხვდი საიდან მეცნობოდა ეს მელოდია, არადა ორიგინალში თავისებური აფრიკული მელიზმებით, არც თუ ისეთი ადვილად საცნობია… ბოლოს ისევ იუ–თიუბს რომ ვეწვიე, ამ შესანიშნავმა წარმონქანმა მითხრა, რომ შენ ამას და ამას ხშირად უსმენო და იქნებ აი, ეს გეცადაო, და ლინკმა, ჩემთვის კარგად ნაცნობ კლიპამდე რომ მიმიყვანა, სადაც ბეჰემოთს ძაღლი ნერვებს უშლის, ამ დროს სადღაც ჩემს თავში მოკლე ჩართვა მოხდა და, როგორც ძუკუს ანეკდოტში, აღმომხდა – ვაიმე მბუ…
P.S. ლინკები იუ–თიუბზე:
ნაკუპენდა მალაიკა
დღეს მთელი დღე ვირტუალურ აფრიკაში გავატარე. ყველაფერი კი რუსი ზნატოკის, მაქსიმ რუსოს ბრალია. მის ბლოგზე, რომელსაც ბოლო დროს ხშირად ვსტუმრობ, ჩვენი ბლოგებისა და მისწრაფებების თემატური მსგავსების გამო, წავაწყდი უწყინარ წინადადებას, სადაც ეწერა, რომ იუ–თიუბზე წკლაპუნა თანხმოვნებს ვაქოთქოთებო და ამით დაიწყო…
ბავშვობაში სულ მეუბნებოდნენ ენის წკლაპუნი უზრდელობააო და დღემდე ვერც კი წარმოვიდგენდი, რომ ისეთ, ჩვენი საზოგადოების მიერ განდევნილ და სტიგმატიზებულ ქმედებას, როგორიც ენის წკლაპუნია, რაიმენაირი უტილიტარული და აუცილებელი დანიშნულება თუ ექნებოდა ვინმესთვის. ასევე, ვერც იმას წარმოვიდგენდი, რომ ენის ამ სპეციფიური მოძრაობით, ვინმე სერიოზულად თუ დაინტერესდებოდა, წკლაპუნების კლასიფიკაციას მოახდენდა და გამოცემულ ხმებს ერთმანეთისაგან განასხვავებდა…
აფრიკაში, უფრო ზუსტად მის სამხრეთში რომ ბანტუს ენების ჯგუფში შემავალი ენებია გავრცელებული, ეს მანამდეც ვიცოდი, თუმცა არ ვიცოდი, რომ არსებობს ენათა ქვეოჯახი ამ ბანტუს ენებში, რომლის მთავარი მახასიათებელი ეს ე.წ. წკლაპუნა ბგერები ყოფილა. ერთ–ერთი ასეთი ენაა Xჰოსა (X ენის სასასთან წკლაპუნით მიღებული ბგერაა). ამ ენაზე სამხრეთ აფრიკაში რვა მილიონი კაცი ლაპარაკობს, რაც სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მოსახლეობის 18 %–ს შეადგენს, მთავარი ეს არ არის, მთავარი იმ ხუთი თანხმოვნის წკლაპუნია, რომელზეც შემდეგში მექნება საუბარი…
თურმე კი არა, არსებობს ხუთი სახის წკლაპუნა თანხმოვანი და იქიდან გამომდინარე, თუ ენა სადაა წკლაპუნის დროს, ბგერაც სხვანაირი მიიღება:
- ორმაგი ბაგისმიერი, ანუ ბილაბიალური: ამ დროს ენა ტუჩებზეა მიდებული და ორი ტუჩისა და ენის წკლაპუნით მიიღება დაახლოებით აი, ის ბგერა კოცნის დროს რომ “მპუაჰ” ისმის…
- კბილისმიერი, ანუ დენტალური: ამ დროს ენა კბილებს შორის, ზედა ტუჩთან მდებარეობს და ენის სწრაფი მოძრაობით გამოიცემა რაღაც “ტსკ”–”ცკ”–ს მსგავსი
- ალვეოლური: ამას ვერაფრით ვერ აღვწერ, თუმცა ამ ბგერის გამოცემა მგონი ყველა ბავშვმა იცის :)
- სასისმიერი, ანუ პალატალური: ენის სასასთან მიდებით და შემდეგ მისი სწრაფად დაბლა მოძრაობით გამოიცემა ეს ხმა.
- გვერდითი ანუ ლატერალური: ამ ბგერის გამოცემაც ყველა ბავშვს შეუძლია…
უფრო ზუსტად თუ როგორ გამოითქმის ეს ბგერები აქ შეგიძლიათ ნახოთ. სხვა ენების განხილვას არ დავიწყებ, დღეს ამაზე დრო არ დამიკარგავს, ვინაიდან უფრო სასიამოვნო საქმით ვიყავი დაკავებული, კერძოდ ხსენებულ იუ–თიუბზე სიმღერებს ვუსმენდი წკლაპუნა თანხმოვნებითურთ… ძალიან სასიამოვნო მოსასმენია სხვათა შორის. ამასთან, თუკი ვინმემ სპეციალურად არ მიაქცია ყურადღება, რაიმე ინსტრუმენტის გამოცემული ხმა ეგონება. ბოდიალ–ქოთქოთში მამა აფრიკად წოდებული სამხრეთ აფრიკელი მომღერალი, მირიამ მაკება ჩემთვის ნამდვილი აღმოჩენა გახდა. ერთ–ერთი სიმღერის “click song”-ის, ანუ “წკლაპუნა სიმღერის” შესრულების წინ იგი ამბობს, სულ მეკითხებიან ასეთ საშინელ ბგერებს როგორ გამოსცემო, რაზედაც მე სულ ვპასუხობ, საშინელი ბგერები რას მიქვია, ეს ჩემი ენააო. იქვე 2–3 წუთიანი ექსკურსია მოცემული ამ თანხმოვნებში, სიმღერის წინ. ამ ექსკურსის აღწერა დავაპირე, მაგრამ მივხვდი რომ შეუძლებელია, ამიტომ გირჩევთ თავად უყუროთ :)
მირიამ მაკებას წყალობით აფრიკის რუკაზე ცოტა ზემოთ და მარჯვნივ გადავინაცვლე და სუაჰილის მივადექი. გამახსენდა ოდესღაც სუაჰილის რომ ვსწავლობდი, უფრო სწორად მცდელობა რომ მქონდა აუდიო–გაკვეთილებით, საიდანაც მხოლოდ ერთი სიტყვა – ნინაკუპენდა – “მე შენ მიყვარხარ” მახსოვს. სუაჰილი საოცარი ენაა, თავისი გრამატიკული სტრუქტურით. მის გრამატიკას თავი რომ დავანებოთ, მთელი სამხრეთ აღმოსავლეთი აფრიკა ამ ენაზე ლაპარაკობს, უგანდა–რუანდა–კენია–ტანზანია–ბურუნდის სახით და ჩვენში კი მხოლოდ სამი რამაა სუაჰილიდან ცნობილი: საფარი (მოგზაურობა, რომელიც ნადირობის სიმბოლოდ იქცა), სიმბა (ლომი) და ჰაკუნა მატატა (არანაირი პრობლემა)… ამიტომ, ეს რომ გამოვასწოროთ და ნაცნობ სამს –მეოთხე დავუმატოთ, დასასრულს გთავაზობთ “მალაიკას” მირიამ მაკებას შესრულებით, იმის წინასწარ აღნიშვნით, რომ “მალაიკა” ანგელოზია სუაჰილიზე, “ნაკუპენდა მალაიკა” კი – მიყვარხარ ანგელოზო…
