Archive for the ‘პოეზია’ Category
ლექსი შეშლილ მათემატიკოსზე
ლექსს შეშლილი მათემათიკოსის შესახებ ორი წლის წინ გადავაწყდი ერთ ბლოგზე, სადაც მათემატიკოსთა ჭკუამხიარული და გონებამახვილური ლექსებია თავმოყრილი. ლექსის ავტორი მარშალის უნივერსიტეტის პროფესორი, მათემატიკოსი ჯონ დროსტია, რომლის მეუღლეც თურმე მათემატიკის მასწავლებელი ყოფილა. ეს ლექსი გამოქვეყნდა კრებულში Strange Attractors: Poems of Love and Mathematics და ისე მომეწონა, რომ ბოლო ორი წლის მანძილზე იმდენჯერ წავიკითხე, ზეპირად შემომესწავლა. თარგმნის სურვილი თავიდანვე გამიჩნდა, თუმცა კეპლერის უნივერსიტეტის დაძაბული სასწავლო კურიკულუმის გამო ეს გასულ წელს ვერ მოვახერხე. დღეს როგორც იქნა მოვიხელთე თავისუფალი დრო და როგორც ლეგოს სათამაშო კუბები ისე ჩალაგდა ერთმანეთში სიტყვები. ლექსის შინაარსიდან გამომდინარე თარგმანი შედარებით თავისუფალი გამოვიდა და ამიტომ ჩემს თარგმანში შეშლილ მათემატიკოსს ეშლი ჰქვია:
I Even Know of a Mathematician by John L. Drost
“I even know of a mathematician who slept with his wife only
on prime-numbered days…” Graham said.
―Paul Hoffman, The Man Who Loved Only Numbers
A mathematician was obsessed with things prime.
He thought about them almost all of the time.
Said to his dear wife, “It truly seems right
That we should only make love on a prime-numbered night.”
His wife thought for a bit (’cause she was no dummy),
“At the month’s start this does seem quite yummy,
For there’s two, three, five, seven
A three-night hiatus and then there’s eleven.
But of the month’s end I start to be wary
Near the twenty-third day of the month February.
For the next prime day after will be March the first
Such sexual continence might cause me to burst!”
He shook his head sadly, “As it’s commonly reckoned,
The next prime day would be found on the second.”
ლექსი შეშლილ მათემატიკოსზე
მათემატიკოსს ვიცნობდი, ეშლის:
მარტივ რიცხვებზე ფიქრებით შეშლილს.
უთხრა ცოლს: “სექსი გვექნება მხოლოდ
მარტივრიცხვიან დღეებში“, – ხოლო
დაფიქრდა ცოლი, ქალი უთბესი:
„თვის დასაწყისი მოჩანს უტკბესი:
ორი და სამი, ხუთი და შვიდი,
და თერთმეტამდე ვიქნები მშვიდი,
თუმცა თებერვლის ოცდასამიდან
მე უსექსობას ვეღარ ავიტან.
თავშეკავება პირველ მარტამდე,
ჭკუიდან შემშლის, სულ მთლად გადამრევს!“
მიუგო ეშლიმ კრძალვით და კიცხვით:
“არ არის ერთი მარტივი რიცხვი!”
P. S. დღეს 16 მარტია და ჯონ დროსტის მეუღლის “სიხარულს” ვიზიარებ :)
ჰაინეს ერთი ლექსის თარგმანი
დღეს ეს ლექსი შემომხვდა ფეისბუქში და იმდენად გამიხარდა ყველაფერი რომ გავიგე, რამდენიმე წაკითხვაში დამამახსოვრდა. ჰოდა, სამსახურიდან შინ დაბრუნებულზე, როცა ვისვენებდი თავისით შემომეთარგმნა. იყოს აქ, რომ არ დაიკარგოს:
* * *
შენმა წერილმა არ გამაბრაზა,
ჩემს გულთან ახლოს არც კი მივიდა.
ამბობ მშორდები, თუმცა ეგ არზა
ცოტათი ვრცელი გამოგივიდა.
წვრილად ნაწერი თორმეტი გვერდი
ერთი პატარა ფოლიანტია -
თუ არ გიყვარვარ, ამდენს რას მწერდი,
შენს გულში ცეცხლი თუ არ ანთია?!
ჰაინრიხ ჰაინე
* * *
Der Brief, den du geschrieben,
Er macht mich gar nicht bang;
Du willst mich nicht mehr lieben,
Aber dein Brief ist lang.
Zwölf Seiten, eng und zierlich!
Ein kleines Manuskript!
Man schreibt nicht so ausführlich,
Wenn man den Abschied gibt.
Heinrich Heine
აი, თურმე “არახჩინი” რა ყოფილა
ნიკო ჩუბინაშვილი ქართულ–რუსულ ლექსიკონში წერს:
არახჩინი – იარაღჩინი, თალფაქი, скуфейка, колпак
არა, ბატონო ნიკო! თურქული ელფერის სიტყვა “იარაღჩინი” აქ არაფერ შუაში, ეს თავად არაბულ–სპარსული კომპოზიტი “არაყ–ჩინ”–ი ყოფილა!
ძალიან საინტერესო სიტყვაა: არაბულ “არაყ”–ს, რაც ნიშნავს “ოფლს” დამატებული აქვს სპარსული ზმნის “ჩიდან”–ის (კრეფა, შეკრება) აწმყო დროის ფორმა “ჩინ”.
გაიხსენეთ სახელი “გულ–ჩინ”–ა, რაც “ყვავილების მკრეფელს” ნიშნავს.
ასე რომ “არაყ–ჩინ” არის ქუდი, რომელიც ოფლს კრებს (ისრუტავს)….
ვახუსტი კოტეტიშვილის ლექსი “რუბია” გამახსენდა:
(ეძღვნება 15 წლის სამარყანდელ გოგონას რუბიას, მკერდმოვერცხლილსა და ორმოცნაწნავიანს, რომელმაც მთხოვა:
თბილისში წამიყვანე, იქ, შენს ჩაიხანაში, ფიალებს დაგირეცხავო).ჯერ პატარა გოგონაა რუბია,
წარბი წარბზე სურმით გადაუბია,
თავზე ჭრელი არახჩინი უხდება,
ბაგეები მარჯნად გადაუპია.
პოსტის ავტორი: მამაჩემი
სამი უუცნაურესი სიტყვა
დღეიდან აქ დაიდება მხოლოდ ის, რაც მომწონს და მაღელვებს… თუ ვინმეს ამით იმედები გაუცრუვდება, მომიტევოს…
ვისლავა შიმბორსკა
სამი უუცნაურესი სიტყვა
როცა წარმოვთქვამ სიტყვა “მომავალს”
მისი პირველი მარცვალი უკვე
ხომ წარსულია და სხვა არარა?!
როცა წარმოვთქვამ სიტყვა “სიჩუმეს”
ხომ ნადგურდება, რასაც აღნიშნავს?!
როცა წარმოვთქვამ სიტყვა “არაფერს”,
ხომ იბადება რაღაც ტევადი?!
ფეისბუქური
გთავაზობთ აქტუალურ გარითმულ სტრიქონებს, რომელიც მამაჩემის თითებს ამოსცდა თავის ვოლზე…
ვის რად უნდა ფეისბუქი?! -
ფიქრმა კითხვა დაბადა…
ზოგს მიეცა მისგან შუქი,
ზოგს – სიბნელის ლაბადა…
ზოგი მხოლოდ დროს ატარებს,
სიზარმაცით შემოსილს…
ზოგი მოძღვრავს აქ პატარებს,
ვით ეთნარქი დემოსის.
ზოგი რაღაც “ლექსებს” ხლართავს
(ლექსი თავად ჰგონია!)
და იმ ზომის “პიარს” მართავს,
რომ “ის” მონაგონია.
ზოგი ცდილობს ყურადღება
მიიზიდოს ფოტოთი,
ზოგი კლიპს დებს და ლაღდება
კუტუნიო ტოტოთი.
ზოგი აწყობს (იქნევს ხელებს!)
მითქმა-მოთქმის ბრიფინგებს,
“რეალიდან” აქ აგრძელებს
ვირტუალურ მიტინგებს.
ზოგი სატრფოს ეძებს ახალს.
(ოჰ, იქნებ ის აქ არის?!)
და სანამ იმ ახალს ნახავს,
განწყობა აქვს ქაქანის.
ერთი სიტყვით, ცოდვებს კვებავს
ეს ბაზარი ამაო!…
და ცოდვათა აღსარებას
აქვე ისმენს მამაო…
რა ჩააცხრობს ბოლოს ნეტავ
დღეის ქარს და დღეის ბუქს?!
მე მგონია, უფრო მეტად
ჩვენ ვჭირდებით ფეისბუქს.
შექსპირი, 73–ე სონეტი
იმდენი ხნის წინ ვთარგმნე, რომ აღარც–კი მახსოვდა ამის არსებობა, არადა, მგონი, ყველაზე კარგია…. ბევრ საიტზე ვნახე, მთარგმენლს თითქმის არავინ ასახელებს…. ერთგან ისიც კი წავიკითხე – ამ სონეტის მთარგმნელი დიდი ხანია, ცოცხალი აღარ არისო….. (?!) შეიძლება მართალიც არის ამის მთქმელი.
დრომ გადათელა ჩემი სული მძიმე ფლოქვებით,
დრომ ღამის მეკვლედ მომიქცია ცისკრის ტოროლა
და შემოდგომას მოღწეული ხმელი ფოთლები
საფარფატოდღა დამიტოვა თითო-ოროლა.
მიტომაც ხედავ ჩემს მზერაში სიცოცხლის დამლევს,
ჩემს წუთისოფელს ჩამავალ მზეს მიტომ ადრიან,
გარდაცვალების მოციქულად მოვლენილ ღამეს
მიტომ ვუმზადებ საბრძანებელს დილაადრიან.
მიტომაც ვდგავარ დროის ფერფლით გარსმოხვეული,
მიტომ მამსგავსებ სიყმაწვილის მიმქრალ ორეულს,
მშიერი მიწის საკვებადღა შემრჩა სხეული
და მიტომ ვგავარ მე სიკვდილით ვნებამორეულს.
და რადგან ასე დავრდომილს და დღემოკლეს მხედავ,
მე შენს სიყვარულს უფრო ძლიერ ამიტომ ვბედავ!
პოსტის ავტორი: მამაჩემი
რა შეუძლია მაპუტუს, ანუ ასეთია პოეტების ბედი!
დილიდან ამეკვიატა ეს სიტყვა (მაპუტუ – მოზამბიკის დედაქალაქია, რა) და სანამ რაღაც ლექსისმაგვარი არ შვა, თავი არ დამანება; ვერ გეტყვით, რატომ არ დამანება თავი, იწრიალა, იწრიალა და შესაძლო რითმები მომაძებნინა, თანაც ეს ყველაფერი ხდებოდა სადღაც უკანა პლანზე, ჩემ საკეთებელ საქმეს ვაკეთებდი და მის წილ ფიქრსაც ვთვლიდი “პრიორიტეტად”, ეს მაპუტუ კი, ჩვენ რომ ვიცით ხოლმე თქმა, მოგუდულად “ღიღინებდა” გონებაში….
არ გეგონოთ, რომ საკუთარი ნიჭის წარმოჩენას ვცდილობ, მე უბრალოდ აზრი გავადევნე იმ პროცესს, რასაც ლექსის შექმნა ჰქვია, ასევე წრიალებს, ალბათ, ბგერა კომპოზიტორის არსებაში, ფერი მხატვართან და ასე შემდეგ….
მახსოვს ასეთი შემთხვევა: ერთი ძალიან ცნობილი პოეტის გვერდით ვიდექი ხალხმრავალ ადგილზე, ჩვენს გვერდით ქალები იდგნენ, რომლებმაც შენიშნეს, რომ მოშორებით მაშინდელი მერი თბილისისა ვანო ზოდელავა იდგა… ჩვენს უკან კი ვიღაცამ ჩაილაპარაკა – ეს წიგნები თითმერიას გამოცემულია–ო… იმ ცნობილმა პოეტმა კი თავისდა უნებურად, ისე რომ არც კი უფიქრია, ჩაილაპარაკა: “წიგნებს ბეჭდავს თითმერია, თვალს ადევნებს თვით მერია”… მე მგონი, მას, იმ პოეტს ეს ფაქტი აღარც კი ახსოვს, ჩემს მეხსიერებას კი შემორჩა, როგორც ფაქტი ლექსის დაბადებისა…
ჰოდა, “მაპუტუზე” მოგახსენებდით…. ათიოდე წუთის წამების შემდეგ ასე შვა მან ნიმუში “პატრიოტული ლირიკისა”, თავადაც დაისვენა და მეც დამასვენა:
ჩემო თბილისო, ვიდრემდე
დამგვანებიხარ მაპუტუს,
ვიდრემდე ვნახავთ ქართველებს
გაძარცვულსა და გაპუტულს,
ჩვენ თავს მივხედოთ, ნუ ვკივით -
“კაპუტ ენგლიშ” და “კაპუტ რუს”,
თორემ სულ მალე გვეტყვიან:
ლიკვიდუს! მოჭრუს! ამპუტუს!
პოსტის ავტორი: მამაჩემი
ორენოვანი სონეტი
ამ რამდენიმე წლის ჩემმა მეგობარმა, ლევან ჩხეიძემ სონეტი მომიძღვნა რუსულ ენაზე, შემდეგ ეს სონეტი მე ქართულად ვთარგმნე და ამით ორივე ძალიან გავერთეთ. საბოლოოდ კი ეს სონეტი მიმავიწყდა და დღეს ვიპოვე ძველ ფაილებში. შესაბამისად დავდებ აქ, მერე ადვილად რომ მოვძებნო, როცა სიბერის ჟამს…
ლ’ორიჟინალ
Библиотекарь наш скупой,
Томов суровейший хранитель,
Ворота знании приоткрой,
Впусти меня в свою обитель,
И одолжи мне том – другой,
Поверь, я вовсе не грабитель,
И не маратель книг тупой,
А культа книг простой служитель.
И ты не Хорхе, ты – другой,
Он лабиринта злобный житель,
Враг просвещения слепой,
Дурных обычаев ревнитель.
Коль не одолжишь книгу мне,
Сгоришь на медленном огне.
ლე თარგმან
ძუნწო მსახურო წიგნის საცავის
მუდამ ამაყობ ნარჩევი წიგნით,
გამიღე ცოდნის კარი – დამცავი
შენს სამყოფელში შემიშვი შიგნით
წიგნიც მათხოვე, იყავ კეთილი
ქურდი არა ვარ, მე, უსახური,
არც წიგნის მუსრი, შუბლგაწყვეტილი,
არამედ წიგნის კულტის მსახური!
შენ არაფერი გცხია ხორხესი*
მისთვის ტვირთია უსინათლობა,
შენი სადარი არის ბორხესი,
მან ჩვენ გვასწავლა წიგნით დათრობა!
თუ არ მათხოვებ წიგნებს ამიერ
ცეცხლზე იწვები მრავალჟამიერ!
*ხორხეში უმბერტო ეკოს “ვარდის სახელის” მთავარი უარყოფითი პერსონაჟი ბურგოსელი ხორხე იგულისხმება, ბიბლიოთეკის ბრმა და ფანატიკოსი დარაჯი.
Femme et Chatte par Verlaine
Elle jouait avec sa chatte,
Et c’était merveille de voir
La main blanche et la blanche patte
S’ébattre dans l’ombre du soir.Elle cachait – la scélérate ! -
Sous ces mitaines de fil noir
Ses meurtriers ongles d’agate,
Coupants et clairs comme un rasoir.L’autre aussi faisait la sucrée
Et rentrait sa griffe acérée,
Mais le diable n’y perdait rien…Et dans le boudoir où, sonore,
Tintait son rire aérien,
Brillaient quatre points de phosphore.
Plan de commentaire
I – L’histoire d’Antoine et Cléopâtre
Verlaine ne fut pas le seul à s’intéresser à l’histoire de Cléopâtre, cette reine d’Égypte à la beauté et à l’intelligence extraordinaire et qui se suicida dans sa fuite avec Antoine après avoir été renversée de son trône par Octave. Verlaine reprendra deux poèmes plus loin le même thème dans “Une grande dame” dans lequel Cléopâtre belle “à damner les saints” est qualifiée de lynce probablement en raison de sa clairvoyance. Verlaine parle de la chatte Ninon. Dans ce sonnet irrégulier d’octosyllabes, deux quatrains à rimes croisées suivis de deux tercets fusionnés, Verlaine se montre particulièrement violent envers les femmes, des “fleurs du mal” séduisantes, exigeantes en amour, cruelles, armées d’ongles meurtriers, perverses. Une attitude ambiguë, choquante faite de désirs inassouvis, de fantasmes et de violence qui atteindra son paroxysme dans “une grande dame” avec l’invective brutale “qu’on lui cravache la face, à cette femme”. Toute l’argumentation envers la féminité se traduit par l’opposition entre le noir et le blanc réunies cependant à la fin dans une sorte de lumière commune étincelante, le phosphore.
II – Une satire, une dénonciation de la perversion et de la cruauté féminine.
Elle cachait, “la scélérate”, au début du second quatrain donne le ton, la femme est coupable de crimes qu’elles a commis ou qu’elle avait seulement l’intention de commettre, la femme serait perfide, elle aurait une fâcheuse tendance à manquer à sa parole, à mentir pour parvenir à ses foins. Verlaine n’a pas confiance dans les femmes, elles mentent. Sous l’apparence d’un jeu bien innocent, plein de tendresse et d’amour entre une femme et un chat, Verlaine à travers le personnage de Cléopâtre, reine intrigante, capable de toutes les ruses pour se maintenir sur son trône convoité par son frère nous dresse un tableau général assez sombre du comportement féminin. Sous les mitaines de fil noir, des attributs d’élégance réservés aux reines ou à la bourgeoisie, empreints de beauté, et de douceur, se cachent des ongles meurtriers. On appréciera l’ironie dans la phrase car les mitaines laissent généralement découvertes les dernières phalanges avec les ongles,et ne les cachent donc pas. Ces ongles très dur, d’agate, deviennent des griffes, des artifices meurtriers, coupant comme des lames d’un rasoir. Il y a un parallélisme constant, une opposition entre le chat, un animal familier qui se laisse caresser par plaisir et la femme ici assimilée à un lynx, un animal plus gros et sauvage avec des instincts criminels.
III – La diabolisation de la femme
Verlaine rêve d’une femme idéale, une consolatrice capable de combler le manque existentiel dont il a pris conscience. La femme qu’il imagine, qu’il idéalise, ce rêve familier évoque un monde idéal qui l’habite mais dont il connaît l’irréalité, d’on son immense frustration. Il y a sans doute beaucoup de la provocation d’un jeune débutant en poésie d’utiliser la veine rebattue de la misogynie cherchant par cette différence à choquer le lecteur, à l’apostropher. Il y a cependant chez Verlaine, poète hirsute et mal habillé, envers les “femmes jolies” une jalousie, une haine même que l’on constate dès le début du recueil. Il voit dans la beauté de la femme, de la froideur et une distanciation, une inaccessibilité. La pureté, la blancheur qui se retrouvent dans la main de la femme et dans la patte du chat est devenue noire avec le gant. Pour Verlaine, l’amour c’est d’abord l’instinct, le désir brutal, qu’entraîne l’envoûtement de la beauté. Chez notre poète l’amour est nostalgie parce que, maladroit, informulé et frustrant. On retrouve dans ce poème la même présentation de la femme que chez Baudelaire dans les fleurs du Mal, la femme lascive, ici caressant son chat, objet de plaisir mais aussi une menace, c’est une scélérate pour le poète, et un danger. A l’inverse d’un poète comme Eluard qui encense la femme, muse lumineuse, on a ici l’image d’une femme diabolique, intrigante qui complote pour assouvir ses passions, qui calcule. Mais toutes les femmes ne sont pas des Cléopâtres et n’ont pas d’arrière-pensées funestes pour assurer leur pouvoir. La fin du poème nous éclaire que dans les boudoirs, ces pièces intimes des habitations, le diable n’est jamais très loin, dans l’obscurité son œil pétille de satisfaction comme celui du chat brille dans la nuit, quatre points de phosphore.
Conclusion
Les belles femmes ont souvent été vues par Verlaine comme des idoles inaccessibles et froides et leur beauté l’a souvent irrité. Il avait une préférence pour les courtisanes massives, les “dahlias”, ces fleurs sans parfum, sans fard, naturelles. Mais les rapports de Verlaine avec l’amour et la femme ont toujours été très ambigus, souvent provocants, violents. Ce n’est donc pas pour rien que ce poème débute la section “Caprices” du recueil “Poèmes Saturniens” et l’on veut croire que c’en est un.
P. S. ანოტაცია აღებულია აქედან. დღეს მთელი დღეა ეს ლექსი მიტრიალებს თავში და თარგმნა მომინდა, თუმცა ჯერ–ჯერობით მხოლოდ სურვილი მაქვს, მუზებს ველოდები. ვინაიდან ფრანკოფონებიც შემოდიან ჩემს ბლოგზე, იყოს ეს აქ…
უტრაკო მეტრაკეები
ამათი უტრაკო მეტრაკე დედა ვატირე მე
უცნობი იუზერი
თანამედროვე ესპანეთი ორ მტრულ ბანაკად იყოფა. ერთ ნაწილს დედიკოს ბიჭები, ანუ “მერენგეს”–ები შეადგენენ, მეორე ნაწილს კი – “კიულეს”–ები. დიახ, თქვენ სწორად მიხვდით, სწორად ასე ამკობენ ერთმანეთს “რეალისა” და “ბარსელონას” გულშემატკივრები. “რეალის” ქომაგებს დედიკოს ბიჭებს რატომ ეძახიან ჩემთვის უცნობია, არც თავი მომიკლავს ძებნით, თუმცა “ბარსელონას” შემთხვევა განსაკუთრებულ შემთხვევას წარმოადგენს, ამიტომაც აღნიშვნის ღირსიც არის.
1909 წელს ბარსას ფანებს პირველად ეღირსათ საკუთარი სტადიონი, რომელსაც Carrer Indústria ერქვა. 1922 წელს ისინი უფრო სოლიდურ Les Corts–ზე გადავიდნენ, სადაც 1957 წლამდე ასპარეზობდნენ, რის შემდეგაც Camp Nou–ს ბალახს თელავენ. წინა ორ სტადიონზე ტრიბუნები სურათზე წარმოდგენილი ღობეების მსგავსი იყო, სადაც ბოლო რიგში მსხდომთ საჯდომები ღობეზე ჰქონდათ ჩამოდებული. სწორად იმ დროს შეერქვათ ბარსას ფანებს “კიულეს”–ები, ანუ სიტყვასიტყვით ტრაკიანები, ან მეტრაკეები.
“კიულეს”–ებთან დაკავშირებით არ შეიძლება, რომ ფრანსუა ვიიონის ლექსი არ გავიხსენოთ, სადაც ენაკვიმატმა ავაზაკმა და დიდმა ფრანგმა პოეტმა “cul”–ისა და “col”-ის (ტრაკის და კისრის) შეპირისპირების ფონზე საკუთარი ცხოვრების უკანასკნელი წუთები აღწერა:
Je suis François, dont il me poise
Né de Paris emprès Pontoise
Et de la corde d’une toise
Saura mon col que mon cul poise
დავით წერედიანის თარგმანში ეს სტროფი ასე ჟღერს:
“მე ვარ ფრანსუა, ჭირს ველი,
ჩემი მზე მალე ჩავა.
ხვალე შეიტყობს კისერი
რასაც იწონის გავა.”
მიუხედავად იმისა, რომ წერედიანის ქართული თარგმანი უზადოდ არის შესრულებული, მაინც მგონია, რომ არ უხდება თავზეხელაღებული მაწანწალის, ფრანსუა ვიიონის ლექსიკას სიტყვა “გავა”, სიმკვეთრე და სიღრმე ეკარგება ნათქვამს, ამიტომაც თუკი ვინმე ბარსას ფანების ზედწოდების თარგმნას დააპირებთ, ნუ შეეცდებით ევფემიზმების საშუალებით ფონს გასვლას. არ მოუხდებათ აგრესიულ კატალონიელებს მესაჯდომეები და მეუკანალეები. ბარსას მოძულე რეალის ქომაგებმა კი მათ შეგიძლიათ “უტრაკო მეტრაკეები” უწოდოთ!
ჰურია აიში – ბერბერული პოეზია
სალექსო ზომები არც თუ ისე ბევრია, რომლებმაც ქართულ პოეზიაში პოვეს ასახვა. ახლა დაუძაბავად, დამატებით ლიტერატურაში ჩაუხედავად, რამდენიმეს ჩამოთვლა შემიძლია: შაირი, რუსთველის ლექსი, ბესიკის ლექსი, მუხამბაზი… მეტი არ მახსენდება. მათ შორის მუხამბაზიც არ არის ქართული შესაბამისად უცებ რაც მომივიდა თავში სულ სამი ყოფილა. მათი რიცხვი, რასაკვირველია უფრო მეტია, მაგრამ დარწმუნებული ვარ რომ ათეულს არ გადაცდება, თუ ჭეშმარიტად ქართულ წარმონაქმნებზე ვისაუბრებთ და აღმოსავლურ–დასავლურ დივანს არ შევეხებით. შეიძლება იმაზეც მომედავოს ვინმე შაირი არაბული “შა’ირ”–ისაგან (“ში’რ” – ლექსი) მოდისო, თუმცა დარწმუნებული ვარ, რომ ქართული ხალხური კაფია (სიტყვა “კაფიაც” არაბულია და “რითმას” ნიშნავს) უფრო ადრე არსებობდა ვიდრე არაბები გვესტუმრებოდნენ და მათ სახელების გარდა სხვა არაფერი აქვთ არაქართული, თუმცა ვინ იცის…
ევროპულ პოეზიაში არსებული სალექსო ზომები პითაგორასთან იყრის თავს, პირველმა სწორად მან დაუკავშირა მათემატიკა და მუსიკა ერთმანეთს, რომელთაგან არც თუ ისე შორს დგას პოეზია, რომელიც თავის მხრივ “კეთებას” ნიშნავს ძველ ბერძნულად. ჰოდა იჯდნენ და ქმნიდნენ ძველი ბერძნები დაქტილს, ანაპესტს, იამბს, ამფიბრახეს, ამ ელემენტებისაგან შემდგარ უფრო რთულ ფორმებს რომელთაგან უპირველესად ჰექზამეტრი მახსენდება და ამგვარად გადმოჰქონდათ მათი შინაგანი მუსიკა სიტყვაში. ევროპულ პოეზიაში სხვა რთული ფორმებიც მრავლადაა, მაგალითად ალექსანდროული ლექსი, რომელმაც ფრანგული პოეზია წალეკა. იყო შემთხვევები, როცა ძვ. ბერძნული “კუბიკებისგან” ევროპელი მოაზროვნეები საკუთარ ფორმებს ძერწავდნენ და არქმევდნენ პროტოდაქტილურ ანტიჰექზამეტრებს და ა.შ.
ამასწინათ არაბულ პოეზიაზე წავიკითხე სტატია, სადაც ნათქვამი იყო, რომ არაბულ პოეზიაში იმდენი სალექსო ზომაა, რამდენნაირადაც გადაადგილდება აქლემიო. ეს აზრი თავიდან მეუცხოვა, აქლემი რა შუაშია მეთქი, თუმცა შუაში კი არა თავში გამოდის. აი, რომ წარმოვიდგინოთ, ზის ბედუინი თავის აქლემზე და საჰარის უდაბნოს მიაპობს, მწველი მზე უძლურებამდე თანგავს, გარშემო არსებული ყვითელი ქვიშის ერთფეროვნება აიძულებს რომ ბუნებით ექსტრავერტი ინტროვერტი გახდეს და იწყებს ღიღინს… ეს ღიღინი კი აუცილებლად შესაბამისობაში უნდა მოდიოდეს გარემოსთან, უფრო ზუსტად კი იმ რიტმთან რომლითაც მისი არსებაა გაჟღენთილი. სხვანაირად სიხშირეები ერთმანეთს არ დაემთხვევა და ღიღინიც არ შედგება. ჰოდა სხვა რაღა დარჩენია ამ ჩვენს ბედუინს იღებს საბაზისოდ აქლემის ფეხების თქარათქურს და ღიღინებს… რას ღიღინებს აქ უკვე აღარ არის საინტერესო, პოეზიაში ხომ, თუ ვერლენს დავეკითხებით, ჯერ მუსიკაა მთავარი და მერე ყველაფერი დანარჩენი.
P. S. მათთვის ვინც მთლად კარგად ვერ წარმოიდგინა, როგორ გადაადგილდება აქლემი შეუძლია ბერბერული პოეზიით დატკბეს და ჰურია აიშის მოუსმინოს. ამ კლიპში მუსიკა მე მგონი ზედმეტია :)
ევფემიზმების შესახებ
ტაბუდადებული ლექსიკა ყველა ენაში არსებობს. ამას ბავშვობიდანვე გვაჩვევენ, რომ “ცუდი სიტყვების” თქმა არ შეიძლება. ჩვენც ავუკრძალავთ ჩვენს შვილებს “ცუდი სიტყვების” თქმას. ისინიც იგივეს გაიმეორებენ და ასე გაგრძელდება უკუნითი უკუნისამდე. ამგვარად ახდენს საზოგადოება საკუთარი წევრების და ამავე დროს საკუთარი თავის ზომბირებას, საბოლოო ჯამში კი ცუდ სიტყვებს ცუდი ქმედებები ემატება და ეს ყველაფერი ეთიკის სამფლობელოში გადადის, სადაც ციციკორეები სხედან და ყოველ არასწორ ნაბიჯზე მზად არიან ჩაგვქოლონ, თუმცა ის ფაქტი, რომ ეთიკა და მორალი ეპოქიდან ეპოქამდე იცვლება, მათ ეს არ ადარდებთ.
ყველაფერში მთავარი რამ ზომიერებააო ამბობდნენ ძველი ბერძნები და შესაბამისად “ცუდი სიტყვების” თავის არიდებასაც აქვს საზღვარი. მაგალითად ის, რაც ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში ხდება ლინგვისტური დანაშაულია და მეტი არაფერი. ამის შესახებ დავწერე კიდეც პოსტში: პირველად საქართველოში დედა მოეკლა ყველას! საუბარია იმაზე, რომ შემდეგი სიტყვებიდან Shit, Piss, Fuck, Cunt, Cocksucker, Motherfucker, Tits – მხოლოდ “ძუძუებია” დაფიქსირებული ჩვენს ავტორიტეტულ გამოცემაში… აი, მაგალითად წარმოვიდგინოთ ადამიანი, რომელიც დამოუკიდებლად სწავლობს ქართულ ენას, ჩამოდის საქართველოში და ესმის ზემოხსენებული სიტყვებიდან ერთ–ერთი “ყ”–ების პოლოფონიით. მიდის ლექსიკონთან და იწყებს შიგ მისთვის უცნობი სიტყვის ძებნას და ვერ პოულობს. მერე რა უნდა იფიქროს ამ ადამიანმა?! – რა თქმა უნდა ის, რომ ზემოხსენებული სიტყვა ქართული არ არის!
ლიტერატურაში კიდევ უფრო საშინლად არის საქმე. იგონებენ ათასგვარ ევფემიზმებს ჩვენი მწერელ–მწერალნი და ცდილობენ აირიდონ ციციკორეების რისხვა. არადა არის სიტუაციები, როდესაც ძალიან კურიოზულად ჟღერს ეს ევფემიზმები. ან ის ყბადაღებული “იმისი დედაც ჯეკ”, ან “ეშმაკმა დალახვროს” რად ღირს, ქართულად გახმოვანებულ ფილმებში ლოს–ანჯელესელ შავკანიანებს რომ ათქმევინებენ ქართულად. არადა სპეციალურად ვაკვირდები ბოლო რამდენიმე წელია ინგლისურ და ფრანგულ ფილმებს (რუსები ჩვენნაირად ტრაკში არიან ამ საკითხთან დაკავშირებით!). ყოველდღიური რუხი ცხოვრების ამსახველ ფილმებში ჟარგონები ისეთივე ძარღვიანი და მამაპაპურია, როგორიც ცხოვრებაში, ყოველგვარი ევფემიზმებისა და “ეშმაკმა დალახვროების” გარეშე. ვერ ნახავთ ვერც ერთ ფრანგულ ფილმს, სადაც უკიდურესად გაბრაზებული ადამიანი მეზობელს, რომელიც ამ გაბრაზების მიზეზია Degagez monsieur-s, ანუ “გამეცალეთ ბატონოს” ეუბნებოდეს. იქ აუცილებლად გაიჟღერებს სიტყვები va chier, ანუ “გააჯვი” და ეს ყველაფერი ფილმში ნატურალური და ბუნებრივი იქნება, შესაბამისად კურიოზული სიტუაციებიც არ შეიქმნება.
უფრო უარესი სიტუაციაა კლასიკური ლიტერატურის თარგმნის დროს. აკი ვთქვი ეპოქიდან ეპოქამდე ეთიკა იცვლება მეთქი, ამიტომაც თარგმნის დროს ეს ნიუანსი გასათვალისწინებელია, რათა ნათლად გადმოიცეს სათქმელი. ასე მაგალითად გუშინ ზურაბ კიკნაძის “შუამდინარული მითოლოგიის” კითხვის დროს წავაწყდი შემდეგ “მარგალიტს”, სადაც საუბარია ტიგროსისა (იდიგინას) და ევფრატის (ბურანუნას) წარმოშობის მითზე:
ამ ენ–ქის, რომლის სახელი იკითხება როგორც “მიწის უფალი”, აუვსია თავისი “ჰიდროენერგიით” ორი მდინარე, როგორც ნათქვამია მისი ღვაწლისადმი მიძღვნილ ჰიმნში: “რა მიეახლა მამა ენქი ბურანუნას, მორქინალ ზროხასავით ამაყად მიეგება ბურანუნა; ღვარით დატვირთა ბურანუნა ენქიმ, მარადმედინი წყლით აავსო. ახლა იდიგინა დაუდგა გვერდით მორქინალ ზროხასავით; ღვარით დატვირთა იდიგინა ენქიმ, საქორწინო ძღვენი მიუტანა. გაიხარა იდიგინამ მორქენალ ზროხასავით: წყალი რომ მიართვეს, მარადმედინი წყალი იყო…”
იქვე ავტორს მითითებული აქვს წყარო, საიდანაც არის თარგმნილი ეს ტექსტი. წყარო გერმანულ ენაზე გამოცემული ინეს ბერნჰარდტისა და ს. ნ. კრამერის “ძვ. შუმერული ლურსმნული დამწერლობა” გახლავთ, სადაც უნდა ვივარაუდოთ, რომ ძვ. შუმერული ლურსმნული პირველწყაროების გერმანული თარგმანებია წარმოდგენილი. დარწმუნებული ვარ, რომ გერმანულ ვარიანტში “ჰიდროენერგიის” მაგივრად წერია “სპერმა”, ან “თესლი” რომლის შემდგომაც მეტაფორები “ღვარით დატვირთა”, “მარადმედინი წყალი” და “საქორწინო ძღვენი” კონკრეტულ აზრს იძენს. არადა ძალიან უნდა მოინდომო, რომ ავტორის ევფემიზმის მნიშვნელობას მიხვდე. ვიკიპედიაში რომ არ წამეკითხა ამ მითის ინგლისური ვარიანტი, სადაც ყველაფერს თავისი სახელი აქვს დარქმეული, ნამდვილად ვერ მივხვდებოდი ენ–ქიმ ძროხებს წყალი დაალევინა თუ მათთან ჰარდკორ–სექსით დაკავდა.
ასეთი მაგალითები კლასიკურ ტექსტებში მრავლადაა, თუმცა მათ შორის გაიუს ვალერიუს კატულუსის მე–16 კარმინას განსაკუთრებული ადგილი უკავია, რომელიც უკვდავი სიტყვებით იწყება: Pedicabo ego vos et irrumabo. ამ ფრაზის უკვდავობის შესახებ არც–თუ დიდი ხანია შევიტყვე, თუმცა საკმაოდ ბევრი ინგლისური, ფრანგული და რუსული თარგმანი შემომეკითხა ამ ლექსისა, რომელიც კატულუსმა თავის მოქილიკე მეგობრებს აურელიუსს და ფურიუსს დაუწერა, რომლებიც ჰკიცხავდნენ კატულუსს ნაზი და სენტიმენტალური ლექსებისათვის, რის საპასუხოდაც კატულუსმა ხსენებული მე–16 კარმინა გამოაცხო, სადაც დაემუქრა კიდეც აურელიუსს და ფურიუსს თუ არ გჯერათ, რომ ნამდვილი მამაკაცი ვარ და მაინც გგონიათ რომ ჩემი ლექსებივით ნაზი ვარო, ასე და ასე გიზამთო. ძალიან ბევრი ვიფიქრე ქართულად როგორ შეიძლებოდა გადმოთარგმნილიყო სკაბრეზებისა და მოუკრეფავების გარეშე, თუმცა ამაოდ, არაფერი გამომივიდა, ევფემიზმების გამოყენება კი არ მსურდა. ერთი ინგლისური თარგმანი ვიპოვე, სადაც ეს ფრაზა თარგმნილია, როგორც:
I’ll sodomize and clintonize you
ძალიან მომხიბლა ბილ კლინტონის გვარის ხილვამ. მთარგმნელმა ინგლისურად დაახლოებით ასეთი რამ დაწერა: მიგასოდომებ და მიგაკლინტონებო. არ დაუვიწყა საყვარელ პრეზიდენტს მონიკა ლევინსკისთან ანცობა და კატულუსის ლექსში მიუჩინა ბინა. არადა ძალიან პოეტურია ეს მიკლინტონება, ვერაფერს იტყვი!
არტურ რემბო – ძველი კარადა
Le Buffet
C’est un large buffet sculpté; le chêne sombre,
Très vieux, a pris cet air si bon des vieilles gens;
Le buffet est ouvert, et verse dans son ombre
Comme un flot de vin vieux, des parfums engageant;
Tout plein, c’est un fouillis de vieilles vieilleries,
De linges odorants et jaunes, de chiffons
De femmes ou d’enfants, de dentelles flétries,
De fichus de grand-mère où sont peints des griffons;
- C’est là qu’on trouverait les médaillons, les mèches
De cheveux blancs ou blonds, les portraits, les fleurs sèches
Dont le parfum se mêle à des parfums de fruits.
- O buffet du vieux temps, tu sais bien des histoires,
Et tu voudrais conter tes contes, et tu bruis
Quand s’ouvrent lentement tes grandes portes noire.
ძველი კარადა
მუხის კარადის ჩუქურთმები, ხეში ნაკვეთი,
დიდი ხანია დაემსგავსა წარსულ ზმანებებს.
ღია კარიდან სურნელება სასოწარმკვეთი
უზომოდ გვათრობს, გვიზიდავს და თავს არ გვანებებს.
ბოხჩად შეკრული ძველმანების ალიაქოთი
ყვითელ თეთრეულს სიბნელეში თეთრად იგონებს.
გადაავიწყდათ დრომოჭმული დროის წალკოტი
ბებოს თავშალზე ამოქარგულ ციცქნა გრიფონებს…
აქ თქვენ შეხვდებით თმის ხვეულებს და გულსაბამებს,
ყვითელ სურათებს და თოჯინებს დაულამბავებს –
სიბნელეში რომ გვიყურებენ ნაჭრის თვალებით.
კარადას ბევრი ჭორ-მართალი ეცოდინება
და, ზანტად, მუხის შავი კარის აჭრიალებით
წარსულის ზღაპრებს მოგვიყვება, თუკი ინება.
P.S. ქართული თარგმანი ჩემია :)
ურსულა ლე გუინის პალინდრომედარი
2009 წლის საქართველოს ჩემპიონატზე, კითხვა დაისვა, რომლის ფაქტობრივი მასალა იყო აღებული ამ ლექსიდან. შეკითხვა დაახლოებით ასე ჟღერდა: სურათი დაარიგეს და ურსულა ლე გუინმა ამ არსებას უწოდა ისე, რაც რეალური არსებისგან ხუთი ასოთი განსხვავდებაო და რა ჰქვია ამ არსებასო?
მთელი წუთი პალინდრომს და დრომედარს ვატრიალებდი და ვერაფრით ვერ შევაერთე :(, არადა კარგი ლექსია, მომეწონა, ბარაქალა ურსულა ლე გუინის ქალობას :)
A palindrome I do not want to write
The mournful palindromedary,
symmetrical and arbitrary,
cannot desert the desert, cannot roam,
plods back and forth but never reaches home.
Mental boustrophedon is scary.
I do not want to write a palindrome.
— UKL
February 2009
წირპლები
დღეს ჩემს ძველ ფაილებში ვიქექებოდი და აი, რა ვიპოვე. გამახსენდა ერთ მშვენიერ დილას რომ გავიღვიძე და რომ დავასკვენი: სიზმრები თვალებზე მიმხმარი წირპლებია მეთქი, ჰოდა შესაბამისად თამაშ–თამაშში რითმებიც აეწყო… მერე ხელსაწყოს ვიგონებდი, რომელსაც გამხმარი წირპლებიდან სიზმრები უნდა წაეკითხა. ხელსაწყოს სახელიც კი მოვიფიქრე – “დეწირპლატორი”! ერთი სიტყვით, იყო დრო ასე ვერთობოდი:
წირპლები
ჩემი რითმების მდინარეს გუშინ
თეთრი ლექსები მოსდევდა მხოლოდ,
მეღვენთებოდა ნაღველი გულში,
როგორც სანთელი ასანთის კოლოფს.
ასე გადაღლილს ჩამომეძინა
არარსებული რითმის ლოდინში,
არვის ალერსი არ მხვდა მე წილად,
მშვიდად მეძინა მარტოს ლოგინში.
საძილღვიძილოს არსთა გამრიგემ
გადამისროლა ერთ ქვეყანაში,
იქ რა მინდოდა მთლად ვერ გავიგე,
თუმც მომეწონა მდედრი ყანაში.
სანამ მეძინა, წირპლები თვალზე
ხმებოდნენ, როგორც მართებთ მიხმობა;
სიზმარში მზერა შეჩერდა ქალზე,
ქალზე, რომელიც ჩუმად მიხმობდა…
ვერ გავუძელი ბოლოს ცდუნებას,
ყველა სიზმარი ერთად ავკინძე,
ვერ შევეპუე მამრის ბუნებას
და ქალს ყანაში შევხსენ საკინძე…
დილა გათენდა, სიზმარი მორჩა.
მოგონებებში ისევ ვიფლები,
ღამის სიზმრისგან მხოლოდ ეს მომრჩა-
წირპლები, წირპლები, წირპლები.
29 ივლისი, 2004 წელი.
