ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Archive for the ‘სიტყვები’ Category

ბროწეულის ღვინო

with 6 comments

ახლა, როცა ამ სტრიქონს ვწერ პირში ნერწყვი მედინება…

ბროწეულს ჩვენი წინაპრები ძალიან ღრმა წარსულში რომ გაეცნენ, ამას ქართული ხალხური ზღაპარი “გაუცინარი ხელმწიფეც” მოწმობს. გახსოვთ, ალბათ, საკუთარი გაუცინრობის მიზეზის გულისათვის საკუთარ შვილებს თავისხელა ბროწეულების მოსატანად რომ გააგზავნის. ამ ზღაპარში ერთი ადგილი მომწონს ყველაზე მეტად, ბოლოსდაბოლოს რომ იპოვის უფლისწული ცამდე აწვდილი ციხის ძირში, სასურველ ხეს, თავისხელა ხუთი ბროწეული რომ აბია და ერთ ბროწეულს ხეზე რომ დატოვებს, ერთს რომ შეჭამს და დანარჩენ სამს მამას რომ წამოუღებს… სულ მიკვირდა ის ერთი რატომ დატოვა იმ ხეზე, ვის დაუტოვა, ნუთუ იმ დევს დედამისი რომ ჰყავდა იმ ციხეში გამოკეტილი?!

ბროწეულის სამშობლოდ პომოლოგები სპარსეთს ასახელებენ, სადაც მას “ნარ”–ს უწოდებენ, ზოგჯერ კი იმისათვის რომ მის ერთადერთობას გაუსვან ხაზი “შაჰ ნარ”–საც (მეფე–ბროწეული) კი. ძვ. საბერძნეთსა და ძვ. რომში ბროწეული ფინიკიელებს ჩაუტანიათ, სადაც მათ ეს ხილი ვაშლისათვის შეუდარებიათ და მისთვის “Punica granatum” უწოდებიათ, რაც “ფინიკიურ მარცვლებს ნიშნავს” თარგმანში, რის შემდეგაც, როგორც ხდება ხოლმე, “პუნიკა გრანატუმ” დაამოკლეს და “გრანატ”–მა სხვადასხვა ვარიაციაში განაგრძო მსვლელობა ევროპულ ენებში ფრანგული – “გრენად”, ესპანური – “გრანადა”, გერმანული – “გრანატაპფელ”, ინგლისური – “პომგრენიტ” სახით.

შემდგომში ამ “გრანატ”–”გრენად”–ს ქალაქ გრენადისათვის დაურქმევია სახელი, როგორც ჩანს იქ ჩაჰქონდათ არაბებს დიდი რაოდენობით, საიდანაც ხდებოდა მისი გადანაწილება მთელ ევროპაში. აქვე ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ დაახლოებით იგივენაირად, ოღონდ უკუმიმართულებით დაარქვა სახელი პორტუგალიამ ფორთოხალს. არაბულში “ფორთუხალ” პორტუგალიაც არის და ფორთოხალიც, აქედან გამომდინარე უნდა ვივარაუდოთ, რომ არაბულ სამყაროში ფორთოხალი პორტუგალიიდან მოხვდა.

ტრადიციულად, ამ ყველაფერზე ფიქრს არ დავიწყებდი და არც ფეთქებადი ჭურვები, граната და лимонка, გამახსენდებოდა, რომ არა მურმან ეკალაძის სტატია “მწვადის შეწვას ცოდნა უნდა”, რომლის ფინალშიც ვკითხულობთ:

მწვადის “კანონიკური” აქსესუარებია მშრალი წითელი ღვინო ან მწვანე ჩაი. თუმცა, გვეეჭვება ისეთი ქართველის არსებობა, ვინც მწვადს ჩაის მიაყოლებს. აღნიშნული სასმელები ანეიტრალებენ ცხიმს და ამით თავიდან ავიცილებთ მის გაგლესას ენასა თუ კუჭზე. აქვე შეგახსენებთ, რომ კეტჩუპისა და ტყემლის საწებელზე მეტად მწვადს ბროწეულის სოუსი ნარშარაბი უხდება. თუმცა გემოვნებაზე არ დაობენ – მაგალითად ჩვენი მწვადისმოყვარე მეზობლები საწებლად მაწონს ან ალუბლის მურაბას იყენებენ.

გამუქებული და ხაზგასმული ნარშარაბი მეუცხოვა, ვინაიდან ეს სიტყვა მე სულ მუდამ “ნაშარაბის”, ან “მაშარაბის” ვარიანტში მსმენია, არც იმის ხაზგასმა იქნებოდა ურიგო, რომ ზუსტად ამ ორ ვარიანტშია დაფიქსირებული ამ საოცარი გემოს მქონე წვენი ქართულ განმარტებით ლექსიკონში. ბოლოს კი მივხვდი, რომ ჩვენი სახელოვანი გამოცემაც ცდება, ქართული წიკიპედიაც, სადაც ასევე მაშარაბად იცნობენ ამ წვენს, და ყველა ის, ვინც მას ასე მოიხსენიებს, ვინაიდან “ნარ” როგორც ზემოთ ავღნიშნე სპარსულად ბროწეულია და “შარაბ” კი – ღვინო. უკანასკნელი სიტყვა თურქულშიც ღვინოა, ოღონდ ბოლოკიდურა ასო “ფ” არის და სწორად ეს სიტყვა “შარაფ”–ი დაერქვა დროსტარებას ქართულ ჟარგონში.

ამ ყველაფრის გააზრების და გაანალიზების შემდეგ კიდევ ერთხელ მივხვდი რომ ძვ. სპარსელები საოცარი პოეტური აზროვნების მქონე ხალხი იყვნენ და რომ რეი ბრედბერიმდე რამდენიმე საუკუნით ადრე მათ ძალიან ამაღელვებელი სიტყვა შექმნეს “ბროწეულის ღვინის”, ანუ “ნარშარაბ”–ის სახით…

P.S. რეი ბრედბერის რას ვერჩი ისე, მის “ბაბუაწვერების ღვინოს” ახლაც სიამოვნებით წავიკითხავდი, ხელის გაწვდენა რომ არ მეზარებოდეს წიგნის თაროსკენ…

მუღამის მუღამი

with 15 comments

სიტყვა “მუღამი” უკვე დიდი ხანია იბრძვის ქართულ სალიტერატურო ენაში დასამკვიდრებლად. თანამედროვე ქართულმა ლიტერატურამ და ხალხურმა ფოლკლორმა უკვე დიდი ხანია მას ფართოდ გაუღო კარი. თუმცა ე.წ. აკადემიურ საზოგადოებაში ეს სიტყვა კვლავაც გარიყული და შეჩვენებულია. ვერავინ იტყვის, თუ როდის და რა ფორმით გაჩნდა ის ქართულში, თუმცა ფაქტია რომ დღესდღეობით “მუღამი” ადგება ენის წვერზე ყველას, ვისაც კი არსის და დედააზრის გამოთქმა სურს. ისევე, როგორც მრავალი ჟარგონსა და სალიტერატურო ენის ზღვარზე მყოფი სიტყვა, “მუღამის” წარმოშობაც ფართო მასისათვის ბურუსითაა მოცული და ყველაზე მაქსიმუმი, რაც შეიძლება მის შესახებ საშუალო სტატისტიკური ქართველისაგან მოისმინო ისაა, რომ მუღამი აღმოსავლური წარმოშობის სიტყვაა.

ზუსტად ამ საშუალო–სტატისტიკური ქართველების სიაში ვიყავი მეც, ვიცოდი რა რომ მუღამი აღმოსავლურია და რომ აზერბაიჯანში ასეთი მუსიკალური ჟანრი არსებობს. დღეს კი ერთმა სატელეფონო ზარმა მაიძულა მუღამის მუღამს უფრო ღრმად ჩავწვდომოდი. რეკავს ჩვენი თანაკლუბელი და მეკითხება მუღამი ხომ არ იცი საიდან მოდისო. ჩემმა საშუალოსტატისტიკურმა განმარტებამ რომ არ დააკმაყოფილა, ვუთხარი მოიცადე ზუსტად ცოტა ხანში გაგიგებ მეთქი: გადავშალე თურქული ლექსიკონი და ვერაფერი ვიპოვე, თუმცა იქვე გვერდით აღმოვაჩინე არაბული წარმოშობის სიტყვა Muhanat, რომელიც ნაძირალას და მშიშარას ნიშნავს თურმე თურქულში (ჩვენი მუხანათი!). მივადექი მამაჩემს და ვეკითხები მუღამი სადაურია სიტყვაა მეთქი. მან მომიგო, რომ საიდანღაც მახსოვს რომ სპარსულად “საიდუმლოს” ნიშნავს და შეიძლება მეშლებაო. გადმოვიღეთ სპარსულის ორტომეული ლექსიკონი და დავიწყეთ ძებნა. ვინაიდან მე ამ სპარსულ–არაბული “კარაკულების” კითხვა ჯერ–ჯერობით არ ვიცი (ჯერ–ჯერობით მეთქი!), მე მხოლოდ გულშემატკივრის ფუნქცია მეკისრა ლექსიკონში “მუღამის” ძებნის პროცესში.

ვერც იქ ვიპოვეთ, თუმცა იქვე მახლობლად, სადაც მუღამს ვეძებდით სპარსული სიტყვა “მოუღალათე” აღმოვაჩინეთ, რომელიც ერთმანეთის შეცდომაში შეყვანას ნიშნავს, ამის გამო “ღალათ”–ის ზუსტი მნიშვნელობაც მოვაძებნინე მშობელ მამას, ვინაიდან დამაინტერესა და აღმოჩნდა რომ “ღალათ” სპარსულად (ამასაც არაბული სუნი ასდის) – შეცდომას, დანაშაულს, გაკიცხვისა და დასჯის შესაფერის ქმედებას და შეცდომაში შეყვანას ნიშნავს. ანუ მთელი ეს პროცესი მე რომ მიყვარს ისე წარიმართა, როცა რაღაცას ვეძებ და ამ ქექვა–ქექვაში იმდენ ჩენთვის საინტერესო ფაქტს აღმოვაჩენ გზადაგზა რომ ის, რასაც ვეძებდი მავიწყდება ხოლმე…

ბოლოს და ბოლოს ვერაფერი რომ ვერ ვიპოვე, ისევ ინტერნეტს მივაშურე და აზერბაიჯანული მუღამის ეტიმოლოგიის ძებნა დავიწყე და როგორც იქნა ვიპოვე, ის რასაც ვეძებდი. კერძოდ: მუღამი აღმოსავლურ სამყაროში აზერბაიჯანული კულტურული მონაპოვარი ყოფილა. მისი შექმნის ისტორია წინაისლამისტურ ხანას უკავშირდება და ზუსტად დღემდე უცნობია, თუ საიდან მომდინარეობს ეს სიტყვა. ერთი ვერსიით მუღამი არაბული “მაკამ”–იდან მოდის. “მაკამ”–ის უმთავრესი მნიშვნელობა არაბულ, თურქულ და სპარსულ ენებში “ადგილი” ყოფილა. “მაკამ” ასევე  ადგილთან აზრობრივად დაახლოებულ ცნებებსაც ეწოდება, როგორებიცაა: პოსტი, თანამდებობა, გაჩერება და ა.შ. ამ ვერსიას ზურგს უმაგრებს ის ფაქტიც, რომ “მაკამ” თურქულში მუსიკალურ კილოსაც აღნიშნავს და იმის გათვალისწინებით, რომ თავად “მუღამი” აზერბაიჯანულ მუსიკალურ კულტურაში შვიდი სხვადასხვა ტიპის მუსიკალური კილოა და სხვა არაფერი, უნდა ვივარაუდოთ რომ აზერბაიჯანული “მუღამ” სახეცვლილი არაბული “მაკამ”–ია.

არსებობს უფრო პოეტური დასაბუთებაც. შუა საუკუნეებში “მაკამ”, ანუ “გაჩერება” ასე ეწოდებოდა მისტიკურ–ფსიქოლოგიურ მდგომარეობას, რომელშიც ტრანსში მყოფი მბრუნავი დერვიშები, თუ სუფი პოეტები იმყოფებოდნენ ჭეშმარიტების კიბეებზე მიმავალ გზაზე, რომელიც საბოლოოდ ღმერთთან შერწყმის მისტიური აქტით გვირგვინდებოდა. აზერბაიჯანული მუღამის შესრულების დროსაც ზუსტად აი, ამ ჰიპოტეტურ კიბეებს ადის და ჩადის შემსრულებელი, ნელ–ნელა ინაცვლებს რა უფრო ზედა მუსიკალურ კილოზე, აღწევს მაქსიმალურ დონეს, ისევ დაბლა ეშვება და უბრუნდება საწყის მდგომარეობას. როგორც ჩანს, შუა საუკუნეებში ღმერთის და ჭეშმარიტების მაძიებელ მბრუნავ დერვიშებს ლოცვის ასეთი ხერხისათვის მიუგნიათ და სწორად ამდაგვარი საშუალებით ვარდებოდნენ ტრანსში. ლოცვაზე გამახსენდა და კლასიკური აზერბაიჯანული მუღამი ძალიან წააგავს მინარეთიდან გადმომდგარ მოლას მიერ გამოცემულ ბგერათა ნაკადს, სადაც არ გვაქვს ე.წ. ევროპული დიატონიკური სისტემა და მკვეთრი ინტერვალები, სადაც ბგერები და ტონები ერთიან, მასიურ ნაკადს წარმოადგენენ, როგორც ჩანს სწორად ამაშია მუღამის მუღამი, ვინ იცის…

მეორე ვერსიით მუღამი ძველფინიკიურ ასოს, გიმელს უკავშირდება, რომელიც ძველბერძნულში “გამას” სახელითაა ცნობილი. მუსიკაში გამა ბგერების სიმაღლის მიხედვით განლაგებაა მუსიკალურ კილოში ზრდადი თანმიმდევრობით. ზოგიერთ მკვლევარი “მუღამ”–ის და “გამა”–ს საერთო კონოტატიურ მსგავსებებზე საუბრობს და კვლავ სუფისტურ მოძღვრებამდე მიდის, სადაც ღმერთი სინათლეა და ბგერის არსებობის უმაღლესი ფორმა, შესაბამისად “მუღამი” კი თავად ამ ბგერების კიბეები, რომელიც გასხივოსნებულ ღმერთამდე მიდის…

იუ–თიუბში კლასიკური აზერბაიჯანული მუღამების მოსმენა ვცადე, რამდენიმეს მოვუსმინე და მივხვდი რომ ჩემი დასავლური მუსიკით გაუპატიურებული ყურისათვის ძალიან მძიმე მოსასმენია. იქ, სადაც მკვეთრ ცალკეულ ბგერებს ვარ ჩვეული – განურჩევადი, გაწელილი ბგერების მასიური ნაკადი დამხვდა, ანუ მუღამებსაც დამუღამება სდომებია და ხშირად მოსმენის შემდეგ, ბოლოში, შეიძლება ის ნანატრი მუღამიც დავიჭიროთ, სვანი რომ ეძებდა ზოოპარკში, ვინ იცის…

ანე–კატერინე ვესტლი

with 20 comments

ანე–კატერინე ვესტლი ნორვეგიელმა ბავშვებმა XX საუკუნის 50–იან წლებში გაიცნეს. იგი რადიოში მის მიერ დაწერილ პატარ–პატარა სახალისო ისტორიებს კითხულობდა, რომლებიც შემდგომში მის საბავშვო წიგნებს დაედო საფუძვლად. ეს სკანდინავიელი ავტორი სულ ორმოცამდე წიგნის ავტორია, რომლებიც ციკლებად იყოფიან. თვითოეულ ციკლს კი თავისი გმირები ჰყავს. მისი წიგნები ზღაპრებს წააგავს და ყოველთვის კარგად სრულდება, თუმცა ის, რასაც თავის წიგნებში ავტორი აღწერს, ჩვეულებრივი და უბრალო ადამიანების უმნიშვნელო ცხოვრებაა, ნათელი ფერებით გაჯერებული და სიხარულით აღსავსე.

ერთ–ერთ ასეთ ციკლს დედის, მამის, რვა ბავშვის და დიდედის შესახებ შექმნილი წიგნების სერია წარმოადგენს, რომლის პირველი ხუთი წიგნი ავტორმა 1957–1961 წლებში დაწერა. სწორად ეს ხუთი პატარა ისტორია აღმოვაჩინე დღეს ჩემს წიგნებში, 1987 წელს გამომცემლობა “ნაკადულის” მიერ ერთ წიგნად გამოცემული, ვებრძოდი რა უძილობას და გამახსენდა… გამახსენდა ამ წიგნს როგორ ვკითხულობდი მთელი ბავშვობა, დღემდე იხსენებს დედაჩემი თუ როგორ ვბოდიალობდი ამ წიგნთან ერთად სულ… ახლაც შემიძლია, პირველი ისტორიის “დედა, მამა რვა ბავშვი და საბარგო მანქანის” პირველი აბზაცის სიტყვასიტყვით ციტირება:

იყო და არა იყო რა, იყო დიდი, ძალიან დიდი ოჯახი: დედა, მამა და მათი რვა შვილი. ბავშვებს ერქვათ: მარენი, მარტინი, მარტა, მადსი, მონა, მილი, მინა და წრიპა მორტენი. მათთან ერთად ცხოვრობდა დიდი საბარგო მანქანა, რომელიც ყველას ძალიან უყვარდა. ან როგორ არ ეყვარებოდათ, საბარგო მანქანა ხომ მთელ ოჯახს არჩენდა!

ხანდახან უმნიშვნელო წვრილმანები ისე საფუძვლიანად რჩებიან მეხსიერებაში, რომ დავიწყების შანსიც არ გვაქვს. ზუსტად ასე მახსოვს, წრიპა მორტენის ოინბაზობები, მახსოვს როგორ უბერავდა ორპირი ქარი მათს სახლში ტყის პირას, როგორ მოიპარეს საბარგო მანქანა და ა.შ. ერთი სიტყვით, ამ ოჯახობასთან დაკავშირებული ყველა დეტალი. არადა, ახლა რომ ვინმემ მკითხოს სკანდინავიელ მწერლებში რომელია შენი ფავორიტიო, აუცილებლად და ხაზგასმით ასტრიდ ლინდგრენს დავასახელებ, ისე რომ არც კი დავფიქრდები. ფანტაზიით, ლიტერატურული პერსონაჟების მრავალფეროვნებით, ამბის მხატვრულად გადმოცემის მანერით ასტრიდ ლინდგრენი სხვა სიმაღლეზე დგას, მის წიგნებს უფრო გვიან გავეცანი, თუმცა პეპის, კარლსონის, სალტროკელების, ბიულერბიული ბავშვების, ემილის და მიოს ამბები ისე კარგად არც არასოდეს მხსომებია, როგორც ეს ვესტლის გმირების შემთხვევაში იყო…

მიუხედავად მთელს მსოფლიოში პირველი წიგნის პოპულარობისა, მე მაინც მეორე – “Mormor og de åtte ungene i skogen” – “დიდედა და რვა ბავშვი ტყეში” – მიყვარდა ყველაზე მეტად. გასული საუკუნის 50–იანი წწ. ოსლოს გარეუბნების რომანტიკას ვერ ჩავწვდი და, როგორც ჩანს, ტყის პირას მათი ცხოვრება უფრო საინტერესო იყო 20 წლით ახალგაზრდა მე–სთვის… ამ წიგნის ნორვეგიული სათაური წიკიპედიაში მოვძებნე და იმედია სწორად. სათაურის პირველივე სიტყვა Mormor–მა ჯერ კიდევ ლინუს ტორვალდსის წიგნში – “Just for fun” – მიიპყრო ჩემი ყურადღება, როცა ლინუქსის მშობელი მამა ორი ტიპის ბებიას და ორი ტიპის პაპას თუ ბაბუას იხსენებდა:

  • ფარმორ – მამის დედა
  • მორმორ – დედის დედა
  • ფარფარ – მამის მამა
  • მორფარ– დედის მამა.

მიუხედავად იმისა, რომ ლინუს ტორვალდსი შვედურ გარემოს აღწერდა, როგორც ჩანს, ნორვეგიული და შვედური იმდენად გვანან, რომ სიტყვა ბებია ერთნაირად ჟღერს ორივე ენაზე. ასევე, საგულისხმოა ის ფაქტიც, რომ ნორვეგიული ენის ეს თავისებურება გაითვალისწინა ქართველმა მთარგმნელმა და “ბებიის” ნაცვლად “დიდედა” გამოიყენა ქართულ თარგმანში. ამ ბებიაზე გამახსენდა და თურმე კი არა, ნორვეგიაში დღემდე პოპულარობით სარგებლობს ზემოხსენებული ოჯახის შესახებ დადგმული პიესები, რომლებშიც დიდედის როლს თავად ავტორი, ანე–კატერინე ვესტლი ასრულებდა ნორვეგიულ სცენაზე წლების განმავლობაში…

დიდხანს ვატრიალე ის გაყვითლებული და დაღარული ქართული წიგნი და ვერსად ვიპოვე ბიოგრაფიული ცნობები ავტორის შესახებ –  რომ არა წიკიპედია რა მეშველებოდა?! :)

P.S. ესეც ის ხსენებული ხუთი წიგნი რუსულად: download (გაფართოება ppt-დან rar–ზე გადააკეთეთ და მერე არქივი როგორ გახსნათ იმედია იცით)

ცოდნის გამოკლასიკურებული ტაძარი

with 10 comments

ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VI საუკუნეში რომის მეექვსე მეფემ, სერვიუს ტულიუსმა ძვ. რომის მოსახლეები ექვს ფენად დაჰყო. სულ არაფერი გვესაქმებოდა ამ ფაქტთან 21–ე საუკუნის ადამიანებს, რომ არა სიტყვა, რომელიც მოსახლეობის ფენებად დაყოფის შემდეგ დაიბადა: ეს სიტყვაა classis. მოსახლეების დაყოფა მათი ასაკის, ქონების და სოციალური მდგომარეობის მიხედვით მოხდა და ბუნებრივია პირველ, ანუ ყველაზე პრივილეგირებულ ფენაში მოხვდნენ პირები, რომლებიც დომინირებდნენ ყველაზე და ყველაფერზე, იცავდნენ ტრადიციებს, სჯიდნენ მამა–პაპის დანაბარების არშემსმენელ პირებს, ერთი სიტყვით მათი სიტყვა კანონი გახლდათ. მათ classicus–ები ერქვათ და სრულებით არ მიკვირს, შემდგომმა თაობებმა ამ ადამიანებს ე.წ. Must-Have და Must-Read  ცნებები რომ დაუკავშირეს, რაც საბოლოოდ სიტყვა კლასიკაში წარმოჩინდა.

რაკიღა სიტყვამ მოიტანა, არც იმის აღნიშვნა იქნებოდა ურიგო, თუ რატომაა ჩვენთვის, ასე თუ ისე ნაცნობ ენებში, ამდენი სიტყვა, რომლებიც “-ic”–ზე, “-ique”–ზე და “-ика”-ზე მთავრდება: ამ ყველაფერში დამნაშავეები ძველი ბერძნები არიან, რომლებიც ზედსართავ სახელებში “–ικός”–ს (იკოს) უმატებდნენ დაახლოებით ისევე, როგორც ქართულში “–ური”–ს და “–ული”–ს ვამატებთ. შემდგომში ეს ძვ. ბერძნული “–იკოს” ძვ. რომში ლათინური “–იკუს” გახდა. ლათინურიდან შევიდა ფრანგულში, საუკუნეების განმავლობაში დაიწრიტა და საბოლოო ვარიანტში “-ique” მივიღეთ, რამაც თავის მხრივ ინგლისურ და რუსულ ენებში, ზემოხსენებული “-ic” და “-ика” წარმოშვა. სწორად რუსულიდანაა წამოღებული ყველა ის სიტყვა ქართულში, რომელიც “–იკა”–ზე მთავრდება.

ეს ყველაფერი არ გამახსენდებოდა, რომ არა გიორგი გელაშვილი, ავტორი რომლის შესახებაც არაფერი ვიცი lib.ge–ზე წაკითხული ოთხი ნოველის გარდა. ამონარიდი ნოველიდან “მარჯვე ბიჭი გიგილო”:

თბილისური ფასადებით მოხიბლული გიგილო უნივერსიტეტის მაშტაბებმა დააფრთხო, რადგან ეს ცოდნის გამოკლასიკურებული ტაძარი ნამეტანი დიდი გამოდგა სოფლის სკოლაზე და ხალხიც ასჯერ მეტი ირეოდა ვიდრე გასვენებებში ენახა.

ხაზგასმულ სიტყვას ვუყურებდი დიდხანს და ვცდილობდი ჩავწვდომოდი მის აზრს. მსგავსი სიტყვები ბევრი გვაქვს ქართულში: გამოთაყვანებული, გამოქლიავებული, გამოშტერებული და ა.შ. (ისიც!) – ამის გამო დაჩაგრული გამოყენებითი მათემატიკის სტუდენტებიც უნდა ვახსენოთ, რომლებსაც ნებსით თუ უნებლიეთ გამოყ. მათემატიკოსებს უწოდებენ, ერთი სიტყვით ეს ფორმატი ქართულში თავში “გამო”–ს, ბოლოში კი – “ებული”–ს დამატებით ძალიან საინტერესო და ემოციურად დატვირთულ სიტყვებს ქმნის, თუმცა მაინც ვერ მივხვდი ზუსტად რისი ხაზგასმა სურდა ამ ენაკვიმატ ავტორს:

  • იმისი, რომ ამ “გამოკლასიკულებულ” ცოდნის ტაძარს მხოლოდ იერი აქვს კლასიკური.
  • იმისი, რომ კლასიკად შერაცხული ნაწარმოებები ისწავლება იქ, თუმცა ვის რაში სჭირდება.
  • იმისი, რომ ამ შენობაში ფეხის შედგმა პრივილეგირებულობას ნიშნავს და ესეც ფორმალურად.
  • იმისი, რომ…

სიტყვა კლასიკა კი ყოველთვის მაფრთხობდა და ყოველთვის გაუგებარი იყო, თუ ვინ აწებებდა ამ იარლიყს წიგნებს. მაგალითად რატომაა ილია ჭავჭავაძის “გლახის ნაამბობი” კლასიკა და ვანო ურჯუმელაშვილის “ჭიამაია” – არა. რატომაა გი დე მოპასანის “ლამაზი მეგობარი” კლასიკა და რაიმონ კენოს “ზაზი მეტროში” – არა. ყველაზე საინტერესო კი ის არის, რომ კლასიკად შერაცხული წიგნების წაკითხვა ყველას სურს და ამავდროულად ყველას ეზარება, ანუ საბოლოო ჯამში გამოდის, რომ კლასიკა ეს იმ წიგნების ერთობლიობაა, რომელთა ავტორის და სათაურის ცოდნაც საკმარისია, არადა საქმე საქმეზე რომ მიდგეს კლასიკოსებშიც არიან კლასიკოსები, იარლიყების მიმწებებლებს რომ დავუჯეროთ.

კიდევ ერთი კლასიკად შერაცხული წიგნი გამახსენდა, რომლის ათ გვერდს ვერასოდეს გავცდი – ხულიო კორტასარის “კლასობანა”, რომელსაც რუსულად უფრო “კლასიკური” სახელი: “Игры в классики” ჰქვია. ვერაფრით ვერ ვიხტუნე ასკინკილათი გვერდიდან–გვერდზე და თავიდან თავზე ავტორთან ერთად, რომელზეც თავად ავტორი ამბობს ეს რამდენიმე წიგნია ერთადო. მოკლედ და კონკრეტულად კორტასარი ყოველთვის მთრგუნავდა, მთელი თავისი ლინგვისტურ–ეტიმოლოგიური–ფორმალისტური წიაღსვლებით, ალბათ ისევე, როგორც მე ვთრგუნავ ზოგ–ზოგიერთებს…

ბოლოს კი ლია სტურუას ლექსს – “კლასიკას” გავიხსენებ:

ადამიანის ბოლო ვნება —
ჭამის სიყვარული,
ლიტერატურული პარალელი — რაბლე,
მრგვალი და მონუმენტური
მუცლების მამა!
ქონის ნაჭრებით
მოკირწყლული გზა მიდის მისკენ,
უზმოზე რომ გასინჯო,
მარმარილოდ გადაიქცევი.
მე კი დილას წყალი მიყვარს,
ხისტი, თაფლით გაკეთილშობილებული,
ოღონდ ჩაშაქრების
და გადარბილების მეშინია,
გაქვავებისაც,
სიფხიზლისთვის პილპილს ვხმარობ,
მაღაზიის მურაბაში
კომშის ნაცვლად ღვიძლები ყრია,
გადიდებული, სიყვითლემორეული:
დედაჩემს — შიშისგან,
მამას — ციროზისგან,
ჩემი — უზმოზე ემოციების
ჭამისგან…
ხაზგასმული პილპილი
და ნაღვლიანი მურაბა
წონასწორობას აკარგვინებს მოსახლეობას.
ამომიღებენ სიტყვებიდან
და პირდაპირ ბაზარში
ჩამაგდებენ: ხორცის, ფულის,
ხილის სიმრავლეში, ცხოვრების ზეიმზე.
რაბლე სხვა იყო —
რენესანსის მკრეხელურ ჩარჩოს
მსუქანი ჩუქურთმებით ამკობდა…
კიდევ ერთი რაბლეზიანელი მიყვარს,
ყავის სმამ რომ მოკლა…
ნეტა ამდენი
რემიქსების, კომიქსების,
ტალახში ღორებივით
ჩაწოლილი ბაზრობების,
ამერიკული პრონონსის ფონზე
თუ კლავს კლასიკის სიყვარული?

P.S. კლასიკის სიყვარული კლავს!

წიკიპედია ფანდარასტ!

with 9 comments

ყველას კარგად ახსოვს რამდენი დავა და კამათი მოჰყვა XXI საუკუნის დადგომას საქართველოში და არა მხოლოდ ჩვებს ქვეყანაში – მთელს მსოფლიოში. მიუხედავად გაუგებრობისა, საბოლოო ჯამში ყველა მაინც შეთანხმდა, რომ XXI საუკუნე 2001 წლის 1 იანვარს დადგა და მას აქეთ უკვე თითქმის 8 წელი გავიდა, მაგრამ მე მაინც ვერ შევეგუე.

ახალ საუკუნეს თითქოს არანაირი სიახლე არ მოაქვს, თითქოს მხოლოდ წელი იცვლება ჩვენს ციფრულ თუ მოსახევ (ეს კიდევ არსებობს?!) კალენდრებზე, მაგრამ არც ასეა საქმე. XX საუკუნის დასაწყისში მსოფლიოში ძალიან ბევრი რამ შეიცვალა და ზოგიერთმა სიახლემ მთლიანად შეცვალა კაცობრიობა, მთლიანად შეცვალა დედამიწა! თითქოს სპეციალურად დაამთხვიესო, მაგრამ რა გინდა რომ ქნა – ფაქტები ჯიუტია:

  • 1895 წელს ძმები ლუმიერები პირველ კინოჩვენებას მართავენ.
  • 1900 წელს მაქს პლანკი გამოთქვამს ჰიპოთეზას სინათლის დისკრეტული გამოსხივების და სინათლის კვანტების შესახებ.
  • 1900 წელს ზიგმუნდ ფროიდი აქვეყნებს “სიზმრების ახსნას”, პირველ ნაშრომს ფსიქოანალიზში.
  • 1903 წელს ძმები რაიტები გაფრინდნენ თვითნაკეთი პირველი თვითმფრინავით.
  • 1905 წელს ალბერტ აინშტაინი ფარდობითობის სპეციალურ თეორიას აქვეყნებს.

სიის გაგრძელება შორს წაგვიყვანს. ამ ყველაფრით იმის ხაზგასმა მსურდა, რომ პირველმა წლებმა მთლიანად განსაზღვრა XX საუკუნე, რაც XXI საუკუნის დამდეგსაც მოხდა, შეიქმნა პროდუქტი, რომელიც, ჩემი აზრით, სამყაროს ახლებურად ხედვის პირველი ნაბიჯი იყო. 2001 წლის 15 იანვარს ჯიმი უელსმა და ლარი სეინჯერმა, იმ დროისათვის ძალიან უცნაური პროექტის განხორციელება დაიწყეს, რითაც მათ ინფორმატიულ წყაროებთან დამოკიდებულება უნდა შეეცვალათ. ახალ პროექტს “ვიკიპედია” ერქვა და სიმბოლურია ისიც, რომ ვიკიპედია ახალი საუკუნეში დაიბადა.

დღესდღეობით ყველას, ვისაც ინტერნეტთან შეხება აქვს, კარგად მოეხსენება თუ რა არის ვიკიპედია, ამიტომ მის სტრუქტურაზე და აგებულებაზე საუბარს არ დავიწყებ, თუმცა http://www.wikipedia.com-ის ჩართვის დღიდან ამ პროექტს ძალიან ბევრი არ ენდობა და უფრო მეტიც, ებრძვიან კიდეც მას. მაგალითისთვის, პირველად როცა გავიგე, რომ შეიძლებოდა ნებისმიერ სტატიაში რედაქტირების გვერდზე შესვლა და დედის გინების ჩაწერა, მე კულტურული შოკი მივიღე. ვერ გავაცნობიერე, რომ მეც ვიკიპედიის ერთ–ერთი პოტენციური თანაავტორი ვიყავი, ალბათ ამიტომაც დავიწყე ოდესღაც სტატიების წერა და რედაქტირება. თავიდან ეს უბრალო გართობა იყო, შემდეგ ვიკიპედიომანიითაც კი დავავადდი… საბოლოო ჯამში კი როცა დავრწმუნდი, რომ ვიკიპედიის კრიტიკოსები ყველაფერში არ ტყუოდნენ – თავი დავანებე. ამას “რა? სად? როდის?”–ის თამაშებზე ხშირად ვაწყდები, როცა ვინმე აიღებს ვიკიპედიაში დაფიქსირებულ ინფორმაციას, გამოიყენებს წყაროდ და აღმოჩნდება, რომ ფაქტი რეალობას არ შეესაბამება (ასე მოხდა მაგალითად დუბლინზე როცა მოიტანეს კითხვა თბილისის ჩემპიონატზე – რუსულ ვიკიპედიაში წერია, რომ დუბლინში ყველაზე მეტი ნობელიანტია დაბადებული ლიტერატურაში, რაც ტყუილია – ბმული – პარიზი ასწრებს დუბლინს ამ პარამეტრით!).

ვიკიპედიაში შეცდომები მით უფრო ბევრია, რაც უფრო იკლებს აქტიური და კომპეტენტური რედაქტორების რაოდენობა. ამიტომაც ყველაზე კომპეტენტურად მხოლოდ იმენოვანი ვიკი შეიძლება მივიჩნიოთ, რომელსაც ყველაზე მეტი რედაქტორი ჰყავს და ასეთი ინგლისურენოვანი ვიკიპედიაა. მე პრაქტიკულად არ შემხვედრია შეცდომა ინგლისურენოვან ვიკიპედიაში (საუბარია ფაქტობრივ შეცდომაზე), ფრანგულში – აქა–იქ, იტალიურშიც – აქა–იქ, რუსულში – იცოცხლე, ქართულზე – ცალკე ვისაუბრებ, სხვა ენები – არ ვიცი და ვერ ვკითხულობ…

ბოლო დროს ქართულ ინტერნეტ სივრცეში, რომელსაც აქა–იქ ჯინეტს უწოდებენ, უნდობლობით გამსჭვალულმა მომხმარებლებმა ვიკიპედიას “წიკიპედია” შეარქვეს და, ჩემი აზრით, ამ ხუმრობა–ხუმრობაში ძალიან ეფექტური სიტყვა შეიქმნა. ინგლისური w–ს ქართულ განლაგებაზე “წ” შეესაბამება, არ ვიცი ამ სიტყვის პირველად დამწერს მართლა შეეშალა თუ არა კოდირება, მაგრამ ფაქტია წიკიპედია ზედგამოჭრილი სახელია ქართული ვიკიპედიისათვის (მთლიანად ვიკიპედიას რომ თავი დავანებოთ). ამ სიტყვაში უნებლიედ მიღებული “წიკი”–ც არ არის უფუნქციოდ, იგი ხაზს უსვამს იმას, რომ ენციკლოპედიაში დაწერილი სტატია, თუ მოყვანილი ფაქტი ვიღაცის “წიკია”, შესაბამისად ზუსტად ეს ბადებს უნდობლობას მთლიანად ვიკიპედიის მიმართ.

შორს რომ არ წავიდეთ, ერთ–ერთ ფორუმზე წავაწყდი ასეთ პოსტს:

ციტატა ქართული ვიკიპედიიდან:
“ფილოსოფია მომდინარეობს ბერძნულიდან (Φιλοσοφία, philosophia) და ნიშნავს სიბრძნის მეგობარს.”
ქვეშ კი მინაწერი: წიკიპედია ფანდარასტ!!!

ქართულ ვიკიპედიაში მსგავსი მარგალიტები მრავლადაა, კარგად მახსოვს ოდესღაც ნაჯახით რომ დავსდევდი მათ, მაგრამ როდესაც მივხვდი რომ მათს დევნას არც ერთი მე და არც ასი ჩემნაირი არ ეყოფოდა, თავი დავანებე. მიუხედავად ამისა, ვიკიპედია დღემდე რჩება მსოფლიოში ყველაზე დიდ და ყველაზე პოპულარულ ინფორმაციულ წყაროდ და მე რომ მკითხო ვიკის შეცდომები უხდება კიდეც, ყოველგვარი ხუმრობის გარეშე! ანუ ეს შეცდომები ხაზს უსვამს, იმ ფილოსოფიას, რასაც ვიკი ატარებს თავის თავში: ვიკიპედია არასოდეს არ არის დასრულებული პროექტი, ის სულ მუდამ სრულყოფის და ზრდის სტადიაშია, შესაბამისად თუ რომელიმე გვერდზე შეცდომა არის დღეს – აღარ იქნება ხვალ!

P.S. წიკიპედიაში შეცდომების არსებობა კი ხელს არ მიშლის იმაში, რომ მის ერთგულ მკითხველად დავრჩე მაინც იმ ენებზე, რომლებსაც ასე თუ ისე ვფლობ და სტიმულით მმუხტავს, რომ ვისწავლო ისინი, რომლებიც არ ვიცი…

ფერეიდნული ქართული

with 8 comments

უკანასკნელი ორი დღის აღმოჩენა ჩემთვის საიტი – fereidani.ge–ა. ჯერ ყველაფერი არ წამიკითხავს და, ალბათ, ვერც წავიკითხავ, თუმცა ქვემოთ მოტანილი ტექსტის ხილვა, ჩემთვის ძალიან საინტერესო იყო. ეს არის ამონარიდი ზურაბ შარაშენიძის წიგნიდან “ფერეიდნელი გურჯები”, რომელიც 1979 წელსაა გამოცემული. თავად ტექსტი კი, 1968 წელს ფირზე ჩაწერილი ფერეიდნელი გურჯების საუბარია…

“მე ვარ მუხტარა… სოფელჩი (სოფელში) დაბადული, სამი წელია ოთხი წელია თეირანჩი ვცოცხლოფ (ვცხოვრობ). თეირანჩი რა რომ ვცოცხლოფ მივდივარ მუშოობ. მუშოობა ჩონთვის ძალიან ვიღონებით (ვიღლებით), ვიღონებით რო არ ითქმის ადვილათ, არც წერა არც კითხუა, პარსული (სპარსული) წერა-კითხუა ცოტათ ვიცით, ქართული არცრა ვიცით… შარშა (შარშან) და შარშაწინ, რო ჩონ (ჩვენი) ბიჭები გამოიდე (ჩამოვიდნენ, გამოვიდნენ) საქართველოსაყე (საქართველოდან), გამოიტანეს და ჩონ ერთრამე ეხლა ვწავლობთ და ვკითხობთ (ეხლა ვსწავლობთ ქართულს)… მე ცოტა ლექსებსა ვწერ და პარსულადაცა უწერ ეგრე რო… შაიად (შესაძლებელია) რო ქენ (თქვენ) გენახოსყე და გეკითხოსყე (წაგეკითხოთ) ჩემ ლექსები და ღმერთსაყე მინდა რო თქენ გამოგინდესყე იგრე მიშელეთ რო გამამინდეს ეს ლექსები ჩემ დედას ენაზედა ვწერო და ღმერთმა გააწეროს (ინებოს) რო გაკეთდეს და მაღლა (უმაღლესად, კარგად) დავწავლო (ვისწავლო) ქართული, რო ქართულად ვწერო და ვიკითხო, და თქენყე ეს ჩემ მოთხოვა არი, როგთხო (გთხოვთ) მე ჩემ ბიძებსა და ბიძაშვილებსა, მშვიდათ (ნახვამდის)”.
“ხუალ იქნება პარასკევ, შვიდ საათზე მივდივართ სადგურში თითფრინავისა და უნდა ჩონი ბიძიები, მოსულიან ირანში გავაცილოთ და მოიდენ თბილიჩი… ჩონ გუნდა რო მოიდეთ თბილიჩი… დავჩეთ ჩონი ძმები, დები, პაპები ვნახოთ… ძალიან გუნდა, გუყვარს საქართველოს ქუეყანა და საქართველოს სამშობლო… გუნდა… მოსვლა თბილიჩი და დაჰწაულა (ქართულის სწავლა გვსურსო), მერე დაბრუნება ირანში… ძალიან მინდა ქენ ნახუა, საქართველოს ნახუა, საქართველოს რო გავიგეფყე ჩემ ბადანში (ტანი, სხეული), ჩემი ბადანში… დამაბრუებსყე, სიხარულით მინდა ჰამე (ყველას) გუნდა ქენ გამარჯობა, ღონიერება, ქენ ვაშკაცობა, საქართველო უნდა წაიდეს წინ, ქენ კი წინა ხართ, მერე ჩონაც წაგუყანოთ ქენთანა…”

რამდენიმეჯერ წავიკითხე. ვცდილობდი მათ უბრალო, დამახინჯებულ ქართულში კანონზომიერებები დამეჭირა. ასე მაგალითად პირველი ფერეიდნელის ნაამბობში ბოლოსართი “ში” ჩანაცვლებულია “ჩი”–თ (თბილიჩი, სოფელჩი, თეირანჩი). ჯერ ვიფიქრე ეს ის “ჩი” წარმომავლობას რომ აღნიშნავს სპარსულში მეთქი: ნეფთჩი – მენავთობე, თულუხჩი – მეთულუხე, თოფჩი – მეთოფე და ა.შ. თუმცა ჩემი ოჯახის წევრი ირანისტები ამბობენ “ჩი” თურქული წარმომავლობის ბოლოსართია, სპარსულშიც აქა–იქ გვხვდება და ეს უბრალო ფონეტიკური სახეცვლილებაა და არანაირ კანონზომიერებებს აქ ადგილი არ აქვსო – ჩემი თეორია 3 წამში გამიქარწყლეს…

ორივე ფერეიდნელის ტექსტში კიდევ ერთი თავისებურება შეინიშნება: აქა–იქ დამატებულია ბოლოსართი “ყე”, ქართულში ყოველგვარ აზრს მოკლებული. ეს “ყე” თანამედროვე სპარსულში საუბრის დროს, ზმნებს ემატება აზრის გასამძაფრებლად და ხაზგასასმელად, ისევე როგორც ფრანგულში donc-ს ხმარობენ და რუსულში “же”–ს. ამ “ყე”–ს შესატყვისი ქართულში ნაწილაკი “რა” არის, აი მაგალითებიც: “წავედით რა”, “მოდი რა”, “გააკეთე რა” და ა.შ. თურმე კი არა გარეკახეთში დღემდე შემორჩენილია ამ “ყეს” შაჰ–აბასის ნაჩუქარი გადმონაშთი “კე”–ს სახით, ვინმემ თუ რამე იცით ამასთან დაკავშირებით შემატყობინეთ…

ეფექტური კალამბური

with 4 comments

კარგი ხუმრობა, თუ  ეფექტური კალამბური იმითი განსხვავდება ცუდი ხუმრობისაგან, რომ როგორც კი შეიტყობ, უმალვე გსურს ვინმეს მოუყვე. ის შენი ნაწილი ხდება და მონაყოლის სახით, ახალ ვერსიაში ახალი ფორმით აგრძელებს არსებობას. ამასთან მნიშვნელობა არ აქვს ხუმრობის თემას, შესრულების მანერას, თუ ენას, რომელზედაც ეს ხუმრობა ჟღერს.

nocpat

ამ საგაზეთო პუბლიკაციისათვის, რაიმე რუხი და საშუალოსტატისტიკური სათაური რომ მოეფიქრებინა მის ავტორს, ვერც ვერავინ შეიტყობდა ქალაქ ნოვოსიბირსკის მახლობლად, ბელოკურიხას სელოში გახსნილი მინი–სანატორიუმის, “ბელოკურის” არსებობის შესახებ. საგაზეთო პუბლიკაციის ავტორს სათაურის ქვეშ, სტანდარტული ტექსტი, “Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua…”, რომ ჩაეწერა, რომელიც ციცერონის ნაშრომიდან ციტატას წარმოადგენს და სხვა არაფერს ნიშნავს თანამედროვე პოლიგრაფიაში, თუ არა ფრაზას – “აქ უნდა იყოს რაღაც ტექსტი”, ეს სურათი მაინც მოივლიდა ინტერნეტის რუსულენოვან (და არამხოლოდ) სამყაროს და მაინც გაჩნდებოდა ჩემს ბლოგზე. ასეა, ხანდახან პროდუქციის კარგად მოფიქრებული სათაური უფრო მეტად ფასობს, ვიდრე მისი შინაარსი.

ვაიმე მბუ…

with 15 comments

დღეს სამსახურიდან სახლში რომ ვბრუნდებოდი ლაგუნასთან საშინელ საცობში კი არადა “პრობკაში” მოვყევი. ვიჯექი ჩემთვის მანქანაში და მირიამ მაკებას ალბომს “Folk Songs from africa”-ს ვუსმენდი. ალბომის მესამე სიმღერა, “მბუბე” მთელ ჩემს შიგნეულობას ჩასწვდა, შეუერთდა გარშემო მანქანების პიპინს, მძღოლების დედის გინებას და პატრულების “იმოძრავა, იმოძრავას” და მთლიანად ამაფორიაქა. სახლში რაც დავბრუნდი ეს აფორიაქება არ მშორდება და აი, როგორც იქნა, აღმოვაჩინე თუ საიდან მეცნობა ეს მბუბე, ვიპოვე დაკარგული ძაფი, რომელიც ძველი აფრიკული ლომების სამეფოში იკარგებოდა. ახალი სიტყვაც ვისწავლე, ჯერ–ჯერობით პირველი ზულუსების ენაზე (მბუბე) და დღევანდელმა საღამომ ლოგიკურ დასასრულს მიაღწია, ანუ უნდა დავიძინო… მაგრამ ისე ვერ წავალ დასაძინებლად, ეს ყველაფერი რომ არ მოვყვე, ანუ როგორ შეიკრა წრედი, რომელშიც ახლაც ის მელოდია ტრიალებს ელექტრული მუხტების სახით, ამდენი ხანია რომ მაჯადოებს თავისი უბრალოებით…

ცოტა რამ ისტორიიდან:

XIX საუკუნის პირველ ნახევარში ზულუსების ტომები გააერთიანა და ზულუსების იმპერიას დაუდო სათავე ლეგენდარულმა მეომარმა შაკამ, მეტსახელად ლომმა, ანუ “მბუბემ”. შემდეგ მოვიდნენ ევროპელები და შაკას კუდით ქვა ასროლინეს, შეიძლება ვერც ასროლინეს, თუმცა ფაქტი ერთია, შაკამაც ისევე დაასრულა, როგორც ყველა მისთანა დესპოტიზმისკენ გადახრილმა მმართველმა. დღემდე საკუთარ ხალხში შაკა შარავანდედით მოსილი პიროვნებაა და მისი სახელი სიწმინდის სქელი ქერქითაა დაფარული. ზულუსები იმასაც კი ამბობენ, რომ შაკა არ მომკვდარა, მას სძინავს და მოვა დრო, როცა ეს ლომი გაიღვიძებს და ზულუსებს წარსულ დიდებას დაუბრუნებსო. ყოველივე ამის შემდეგ, შაკას შესახებ შექმნილი ლექსები და სიმღერები ნამდვილად არ არის გასაკვირი, საუბარია ფოლკლორზე რომელიც ორ საუკუნეს ითვლის.

ხალხურ მოტივებზე დაყრდნობით 1939 წელს Gallo Record Company–ში სიმღერა “მბუბე” ჩაუწერია, უუცნობილესი ჯგუფის The Evening Birds–ის სოლისტს, სამხრ. აფრიკელ სოლომონ ლინდას. ხმის ჩამწერ სტუდიას მუსიკოსისათვის სიმღერაში ერთჯერადად კაპიკები გადაუხდია და აი, ასე დაუწყია აფრიკულ ჰიტს თავისი არსებობა შავ კონტინენტზე. წიკიპედიის ცნობით, 40-იან წლებში, მარტო სამხრეთ აფრიკაში, ამ სიმღერის 100 000 ცალი ვინილის ფირფიტა, ანუ “პლასტინკა” გაიყიდა და უკვე 50–იანებში სიმღერამ ახალი ბაზარი და მსმენელი იპოვა, მას შემდეგ რაც პიტ სიგერმა მელოდია ევროპულ ყაიდაზე გადააკეთა, ინგლისური ტექსტი დაადო და კიდევ ერთი უუცნობილესი ჯგუფის, The Weavers–ის, სადაც იგი მღეროდა, სახით წარუდგინა დასავლეთს. სიმღერას The Weavers–ის შესრულებაში “Wimoweh” ერქვა. სიმღერის ორიგინალურ ვერსიაში პიტმა ზულუს ენაზე სიტყვა “uyimbube” (შენ ხარ ლომი) ჟღერადობით აღიქვა, როგორც “Wimoweh” და ასე მოევლინა ქვეყანას ახალი პერსონაჟი – ლომი, რომელსაც შუაღამისას ჯუნგლებში ძინავს და ყველაფერი, უკაცრავად ვიქნები და, ფეხებზე ჰკიდია. ამ სიმღერის შესრულების გამოყენების უფლება 1994 წელს უოლტ დისნეის კომპანიამ 15 მილიონ დოლარად შეიძინა და ასე გასცდა სიმღერა აშშ–ს ფარგლებს, მსოფლიოს კინო და ტელეეკრანებზე გამოვიდა რა მულტფილმი “მეფე ლომი”…

ამგვარად მოაღწია გაამერიკელებულმა ზულუსმა ლომმა საქართველომდე და ეს სიმღერა რომ არა, როგორც მინიმუმ, ორი ბავშვი არ შეჭამდა საჭმელს საქართველოში – ერთი ჩემი ძმიშვილი და მეორე ჩემი ძმაკაცის დიშვილი (სხვა ბავშვების მუსიკალურ რაციონზე ინფორმაცია არ მაქვს) – როგორც კი იწყება “in the jungle, the quiet jungle, the lion sleeps tonight” ჩემს ძმიშვილს სახე ებადრება და მერე ქაშს კი არა ყველაფერს შეჭამს, ოღონდ ამ სიმღერას ნუ გამოურთავთ ბეჰემოთისა და ძაღლის შესრულებით… თუმცა აქამდე, მე როგორც არამელომანი და ტექსტუალური ადამიანი, ამ სიმღერის არც სახელწოდებით დავინტერესებულვარ და არც ტექსტით, შესაბამისად, მელოდიის გარდა არაფერი ვიცოდი.

ჰოდა, რომ არა მირიამ მაკება, ვერც ვერასოდეს შევიტყობდი ამ სიმღერის ისტორიას. მთელი დღის განმავლობაში, “მბუბეს” მინიმუმ  ათჯერ მოსმენის შემდეგ, კინაღამ ტვინი ამეხადა, ვერაფრით ვერ მივხვდი საიდან მეცნობოდა ეს მელოდია, არადა ორიგინალში თავისებური აფრიკული მელიზმებით, არც თუ ისეთი ადვილად საცნობია… ბოლოს ისევ იუ–თიუბს რომ ვეწვიე, ამ შესანიშნავმა წარმონქანმა მითხრა, რომ შენ ამას და ამას ხშირად უსმენო და იქნებ აი, ეს გეცადაო, და ლინკმა, ჩემთვის კარგად ნაცნობ კლიპამდე რომ მიმიყვანა, სადაც ბეჰემოთს ძაღლი ნერვებს უშლის, ამ დროს სადღაც ჩემს თავში მოკლე ჩართვა მოხდა და, როგორც ძუკუს ანეკდოტში, აღმომხდა – ვაიმე მბუ…

P.S. ლინკები იუ–თიუბზე:

ნაკუპენდა მალაიკა

with 10 comments

დღეს მთელი დღე ვირტუალურ აფრიკაში გავატარე. ყველაფერი კი რუსი ზნატოკის, მაქსიმ რუსოს ბრალია. მის ბლოგზე, რომელსაც ბოლო დროს ხშირად ვსტუმრობ, ჩვენი ბლოგებისა და მისწრაფებების თემატური მსგავსების გამო, წავაწყდი უწყინარ წინადადებას, სადაც ეწერა, რომ იუ–თიუბზე წკლაპუნა თანხმოვნებს ვაქოთქოთებო და ამით დაიწყო…

ბავშვობაში სულ მეუბნებოდნენ ენის წკლაპუნი უზრდელობააო და დღემდე ვერც კი წარმოვიდგენდი, რომ ისეთ, ჩვენი საზოგადოების მიერ განდევნილ და სტიგმატიზებულ ქმედებას, როგორიც ენის წკლაპუნია, რაიმენაირი უტილიტარული და აუცილებელი დანიშნულება თუ ექნებოდა ვინმესთვის. ასევე, ვერც იმას წარმოვიდგენდი, რომ ენის ამ სპეციფიური მოძრაობით, ვინმე სერიოზულად თუ დაინტერესდებოდა, წკლაპუნების კლასიფიკაციას მოახდენდა და გამოცემულ ხმებს ერთმანეთისაგან განასხვავებდა…

აფრიკაში, უფრო ზუსტად მის სამხრეთში რომ ბანტუს ენების ჯგუფში შემავალი ენებია გავრცელებული, ეს მანამდეც ვიცოდი, თუმცა არ ვიცოდი, რომ არსებობს ენათა ქვეოჯახი ამ ბანტუს ენებში, რომლის მთავარი მახასიათებელი ეს ე.წ. წკლაპუნა ბგერები ყოფილა. ერთ–ერთი ასეთი ენაა Xჰოსა (X ენის სასასთან წკლაპუნით მიღებული ბგერაა). ამ ენაზე სამხრეთ აფრიკაში რვა მილიონი კაცი ლაპარაკობს, რაც სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის მოსახლეობის 18 %–ს შეადგენს, მთავარი ეს არ არის, მთავარი იმ ხუთი თანხმოვნის წკლაპუნია, რომელზეც შემდეგში მექნება საუბარი…

თურმე კი არა, არსებობს ხუთი სახის წკლაპუნა თანხმოვანი და იქიდან გამომდინარე, თუ ენა სადაა წკლაპუნის დროს, ბგერაც სხვანაირი მიიღება:

  • ორმაგი ბაგისმიერი, ანუ ბილაბიალური: ამ დროს ენა ტუჩებზეა მიდებული და ორი ტუჩისა და ენის წკლაპუნით მიიღება დაახლოებით აი, ის ბგერა კოცნის დროს რომ “მპუაჰ” ისმის…
  • კბილისმიერი, ანუ დენტალური: ამ დროს ენა კბილებს შორის, ზედა ტუჩთან მდებარეობს და ენის სწრაფი მოძრაობით გამოიცემა რაღაც “ტსკ”–”ცკ”–ს მსგავსი
  • ალვეოლური: ამას ვერაფრით ვერ აღვწერ, თუმცა ამ ბგერის გამოცემა მგონი ყველა ბავშვმა იცის :)
  • სასისმიერი, ანუ პალატალური: ენის სასასთან მიდებით და შემდეგ მისი სწრაფად დაბლა მოძრაობით გამოიცემა ეს ხმა.
  • გვერდითი ანუ ლატერალური: ამ ბგერის გამოცემაც ყველა ბავშვს შეუძლია…

უფრო ზუსტად თუ როგორ გამოითქმის ეს ბგერები აქ შეგიძლიათ ნახოთ. სხვა ენების განხილვას არ დავიწყებ, დღეს ამაზე დრო არ დამიკარგავს, ვინაიდან უფრო სასიამოვნო საქმით ვიყავი დაკავებული, კერძოდ ხსენებულ იუ–თიუბზე სიმღერებს ვუსმენდი წკლაპუნა თანხმოვნებითურთ… ძალიან სასიამოვნო მოსასმენია სხვათა შორის. ამასთან, თუკი ვინმემ სპეციალურად არ მიაქცია ყურადღება, რაიმე ინსტრუმენტის გამოცემული ხმა ეგონება. ბოდიალ–ქოთქოთში მამა აფრიკად წოდებული სამხრეთ აფრიკელი მომღერალი, მირიამ მაკება ჩემთვის ნამდვილი აღმოჩენა გახდა. ერთ–ერთი სიმღერის “click song”-ის, ანუ “წკლაპუნა სიმღერის” შესრულების წინ იგი ამბობს, სულ მეკითხებიან ასეთ საშინელ ბგერებს როგორ გამოსცემო, რაზედაც მე სულ ვპასუხობ, საშინელი ბგერები რას მიქვია, ეს ჩემი ენააო. იქვე 2–3 წუთიანი ექსკურსია მოცემული ამ თანხმოვნებში, სიმღერის წინ. ამ ექსკურსის აღწერა დავაპირე, მაგრამ მივხვდი რომ შეუძლებელია, ამიტომ გირჩევთ თავად უყუროთ :)

მირიამ მაკებას წყალობით აფრიკის რუკაზე ცოტა ზემოთ და მარჯვნივ გადავინაცვლე და სუაჰილის მივადექი. გამახსენდა ოდესღაც სუაჰილის რომ ვსწავლობდი, უფრო სწორად მცდელობა რომ მქონდა აუდიო–გაკვეთილებით, საიდანაც მხოლოდ ერთი სიტყვა – ნინაკუპენდა – “მე შენ მიყვარხარ” მახსოვს. სუაჰილი საოცარი ენაა, თავისი გრამატიკული სტრუქტურით. მის გრამატიკას თავი რომ დავანებოთ, მთელი სამხრეთ აღმოსავლეთი აფრიკა ამ ენაზე ლაპარაკობს, უგანდა–რუანდა–კენია–ტანზანია–ბურუნდის სახით და ჩვენში კი მხოლოდ სამი რამაა სუაჰილიდან ცნობილი: საფარი (მოგზაურობა, რომელიც ნადირობის სიმბოლოდ იქცა), სიმბა (ლომი) და ჰაკუნა მატატა (არანაირი პრობლემა)… ამიტომ, ეს რომ გამოვასწოროთ და ნაცნობ სამს –მეოთხე დავუმატოთ, დასასრულს გთავაზობთ “მალაიკას” მირიამ მაკებას შესრულებით, იმის წინასწარ აღნიშვნით, რომ “მალაიკა” ანგელოზია სუაჰილიზე, “ნაკუპენდა მალაიკა” კი – მიყვარხარ ანგელოზო…

დო–დეს–კა–დენ–დო–დეს–კა–დენ…

with 22 comments

უცხო ენების შესწავლის დროს, შეუძლებელია ადამიანს შეუმჩნეველი დარჩეს სიტყვები, რომლებიც რაიმე რეალური მოვლენის ხმის, ან ცხოველის ხმიანობის იმიტაციას წარმოადგენს. ასეთ მოვლენას ლინგვისტიკაში ონომატოპეას უწოდებენ. რამდენჯერ მოვახერხე ამ სიტყვის დავიწყება და რამდენჯერ დავიმახსოვრე ხელახლა აღარ მახსოვს (ახლაც ლექსიკონიდან გადმოვწერე), თუმცა ყოველი ახალი ენის შესწავლის დროს, სხვისი არ ვიცი და, მე ყველაზე მეტად, ეს ონომატოპეები მიტაცებს. თუ იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ ენის თავისებურებას ზუსტად ეს სიტყვები განსაზღვრავენ, ვფიქრობ არ იქნება ურიგო მათზე ორიოდე სიტყვის თქმა.

რამდენი ენაც არ უნდა ვისწავლო, ჩემთვის მამლის გამოცემული ხმა “ყიყლიყო” დარჩება და მას ვერანაირი ინგლისური “cock-a-doodle-doo” ან ფრანგული – “cocorico” ვერ შემიცვლის. იგივე შეიძლება ითქვას “გუგულზეც”, რომლის შესატყვისები სხვადასხვა ენებზე ან “გუ–გუ”–ს კომბინაციით არის ნაწარმოები, ან “კუ–კუ”–სი, მაგრამ აქაც არსებობს გამონაკლისები და, მაგალითად, იაპონურად  გუგული ჟღერს, როგორც “ჰოტოტოგისუ”, ესეც აშკარად ონომატოპეაა, თუმცა ვერაფრით ვერ ვამსგავსებ გუგულის ხმას. ასევე ძალიან სახალისო ვარიანტებს ვაწყდებით სხვა ენებში ბაყაყის ყიყინის შესატყვისების ძებნის დროს. ასე მაგალითად, თურმე სინჰალეზურად ბაყაყი ბაკა–ბაკას იძახის, უნგრულად – ბრეკეკეს, ძველ ბერძნულად – ბრეკეკეკექს კოაქს კოაქსს და ა.შ.

ამასწინათ gol.ge–დან აკირა კუროსავას დოდესკადენი ჩამოვქაჩე, ფილმით ვერ ვიტყვი რომ აღფრთოვანებული დავრჩი, თუმცა ახლაც ჩამესმის ყურში, იმ პატარა ბიჭის მიერ ნაგავსაყრელზე იმიტირებული მატარებლის ხმა – “დო–დეს–კა–დენ–დო–დეს–კა–დენ”…

დოდესკადენთან დაკავშირებით ვიქტორ პელევინი მოთხრობაში “ყვითელი ისარი” წერს, რომ:

ბორბლების ხმა, რომელიც თითოეულ ჩვენთაგანს თან სდევს დაბადების წამიდან სიკვდილამდე – ეს არის ხმა, რომელსაც ჩვენი ყური ყველაზე ძალიანაა მიჩვეული. მეცნიერებმა დაითვალეს, რომ სხვადასხვა ხალხების ენებში ოცი ათასამდე მისი იმიტაციაა დაფიქსირებული, რომელთა შორის თვრამეტი ათასი მკვდარ ენებს განეკუთვნება. ამ დავიწყებული სიტყვების, თუ ბგერების კომბინაციის უმრავლესობის გამოთქმა კი თითქმის შეუძლებელია შემორჩენილი მწირი არქეოლოგიური მასალიდან, რომელთა შორის ნაწილი ჯერ კიდევ გაუშიფრავია. ეს, როგორც პოლ საიმონი იტყოდა არის – songs, that voices never share. თუმცა არსებული მიმსგავსებები, რომლებსაც სხვადასხვა ჯერ კიდევ ცოცხალ ენაში ვხვდებით, თავისთავად მრავალფეროვანი და საინტერესოა – ზოგიერთი ანთროპოლოგი მათ მეტაენის დონეზე განიხილავს, როგორც თავისებურ კულტურულ “პაროლებს”, რომელთა საშუალებითაც მგზავრები თავიანთ თანამგზავრებს სცნობენ ვაგონებში. ყველაზე გრძელი აღმოჩნდა ცენტრალურ აფრიკაში, კანაბის პლატოზე მოსახლე პიგმეების გამოთქმა, რომელიც ასე ჟღერს: “უ–კუ–ლე–ლე–უ–კუ–ლა–ლა–ლა–ო–ბე–ო–ბე–ო–ბე–ო–ბა”. ყველაზე მოკლე კი ამაზონის ზემო დინებაში მცხოვრები ინდიელების გამოთქმული – “პ” – არის. აი, ასე კი ხმაურობენ ბორბლები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნებში: ამერიკაში – “ჯინჯერ–ელ ჯინჯერ–ელ”, ბალტიისპირეთში – “პადუბა–დამ”, პოლონეთში – “პან–პან”, ბენგალიაში – “ჩუგ–ჩუნგ”, ტიბეტში – “ძოგ–ჩენ”, საფრანგეთში – “კლიკო–კლიკო”. თურქულენოვან ქვეყნებში “ბირ–სუმ”, “ბირ–სომ” და “ბირ მანათ”. ირანში – “ავდალ ხალაჯ”, ერაყში – “ჯალალ–იდდი”. მონღოლეთში – “ულან–დალაი” (საინტერესოა ის ფაქტი, რომ შიდა მონღოლეთში ბორბლები სხვანაირად ხმაურობს და მას – “უნ–გერხან–ხან” ეწოდება). ავღანეთში – “ნაქშბანდი–ნაქშბანდი”. სპარსეთში – “ქაქნაქ–ზებუბ”, უკრაინაში – “ტრიხ–ტარარუხ”. გერმანიაში – “ვრილ შრაპ”. იაპონიაში – “დოდესკა–დენ”. ავსტრალიის აბორიგენებთან “ტულუპ”. კავკასიის მთიან ხალხებში და, რაც ყველაზე დამახასიათებელია, ბასკეთში – “დარლან–ბიჩესან”. ჩრდილოეთ კორეაში – “დულდუ–კვანუმ”. მექსიკაში (განსაკუთრებით უიჩოტლის ინდიელთა ტომში) – “ტონალ–ნაგვალ”. იაკუტიაში – “ტიდინ–ტიგიდინ”. ჩრდილოეთ ჩინეთში – “ცაო–ცაო–ტანტიენ”. სამხრეთ ჩინეთში – “დე–ი–ჩან–ჩან”. ინდოეთში – “ბხაი–გხოშ”. საქართველოში – “კობა–ცაპ”. ისრაელში – “ტაკი–ბაც–ბუბერ–ბუმ”. ინგლისში – “ქლიქ–ო–ქლიქ” (შოტლანდიაში – “გლიუკ–ო–კლოკ). ირლანდიაში – “ბლა ბლა ბლა”. არგენტინაში…

რა შეესაბამება აქ სინამდვილეს და რა არის პელევინის ფანტაზიის ნაყოფი, როგორც ეს მას ძირითადად ახასიათებს ხოლმე, ამის თქმა ძნელია. დავაპირე კიდეც რამდენიმე მათგანის გადამოწმება, რამდენიმე დაემთხვა კიდეც, თუმცა მთავარი ეს არ არის, მთავარი სიტყვების სიყვარულია, რომლითაც გამოირჩევა პელევინი და სწორად ამის გამო მოახდინა ოდესღაც ჩემზე ზემოქმედება მისმა შემოქმედებამ…

მატარებლის ბორბლების გამოცემულ ხმის აღმნიშვნელ სიტყვას ქართულში ვერ მივაკვლიე, ვიპოვე აზრობრივად მიახლოებული ვარიანტები “დგანდგარის” და “ხრიგინის” სახით, თუმცა ეს მხოლოდ შესაძლო ვარიანტებია და ის, რასაც ვეძებდი ან არ გვაქვს და ან – მე ვერ ვიპოვე…

დასასრულს კი ჩემს ონომატოპეურ მიმოხილვას გიორგი ზანგურის ლექსით, “უძრავი ქალაქით” დავასრულებ:

“უძრავი ქალაქი”

უძრაობა ქალაქში, უძრაობა სრულიად,
ირგვლივ ყველას თვალები გახდომია უაზრო…
იქნებ მე ამ წვიმაში გზა რომ დანისლულია
შენი ნახვა მოვასწრო, შენი კოცნა მოვასწრო…

მთელი ჩემი სხეული სველი სინანულია,
მინდა თვალზე ცრემლების, ალუბლების დაკრეფა,
და ღრუბლებიც გარშემო მერცხლები რომ უვლიან
შენი ქარით გაქრება, შენი სუნთქვით გაქრება…

მარტოობა ოთახში, მარტოობა რთულია,
რაღაც ნისლისმაგვარი შემოიჭრა ფანჯრიდან,
რომ არ გამომეღწია შენი სიყვარულიდან
ეგ თვალები დამჭრიდა, ეგ ღიმილი დამჭრიდა…

უთქმელი განშორება ჩემთვის არაფერია,
შენ ხომ ზღვაში დაკარგულ მარგალიტის ფასი ხარ,
მიწას ორსულობისგან მთები გამობერვია
იცი რა ლამაზი ხარ, იცი რა ლამაზი ხარ…

ლამპიონი, ჩემსავით მასაც მოუწყენია,
თავდახრილი გაჰყურებს ქუჩას მთვრალი ლოთივით,
ჩამქრალია იმედი, მისი ნატვრა, ნათურა,
შენი ცა მოლოდინით, შენი ზღვა მოლოდინით…

მთვარე თითქოს ჯალათის ალესილი ცულია,
თავი მოჭრეს ქალაქს და მზე გაგორდა აისის,
კარგო, ისე მიყვარხარ, კოცნა ისე მწყურია,
მაგ ტუჩებმა რა იცის, მაგ თვალებმა რა იცის…

უძრაობა ქალაქში, უძრაობა სრულიად,
ირგვლივ ყველას თვალები გახდომია უაზრო,
იქნებ მე ამ წვიმაში გზა რომ დანისლულია,
შენი ნახვა მოვასწრო, შენი ნახვა მოვასწრო,
შენი ნახვა მოვასწრო, შენი ნახვა მოვასწრო…
დუდუმ, დუდუმ, დუდუმ, დუდუმ, დუდუნით
შენს ფიქრებში გავაბოლე თუთუნი…
ნუგეშ, ნუგეშ, ნუგეშ, ნუგეშ, ნუგეშით
კვამლი იდგა მატარებლის კუპეში…
რადგან, რადგან, რადგან, რადგან, რადგანაც
შორს წახვედი ჩემგანაც და მათგანაც…
ჩქარი, ჩქარი, ჩქარი, ჩქარი, ჩქარია
ამ სულსწრაფი ვაგონების არია…

P.S. ამ ლექსის ბოლო ნაწილი მომეწონა განსაკუთრებით, როდესაც ვკითხულობდი კვლავ ის ბიჭი გამახსენდა, კუროსავასეული, შუა ნაგავში რომ მიაბიჯებს, მატარებელივით რომ ქშინავს და გაიძახის: დო–დეს–კა–დენ–დო–დეს–კა–დენ…

აბრაკადაბრა

with 5 comments

ეს სიტყვა პირამიდების მსგავსად საუკუნეებს ზემოდან დასცქერის. ძალიან დიდი ხანია ცდილობენ მისი ზუსტი ეტიმოლოგიის დადგენას, თუმცა ამაოდ, რაც უფრო ღრმად ცდილობენ მის ფუძეში ქექვას მავანნი და მავანნი, მით უფრო იტოტება, ერთმანეთში იხლართება და მთელი სიცხადით წარმოგვიდგება ხოლმე თვალწინ გარდასული ეპოქების მივიწყებული ენები. ეს სიტყვა ლაიტმოტივივით გასდევს ქრისტესშემდგომ ოც საუკუნეს. დღემდე დაზუსტებით უცნობია თუ რომელ ენაში და რომელ ხალხში იშვა ეს საოცარი სიტყვა პირველად. ამასთან დაკავშირებით სიტყვის წარმოშობის ვერსიები ორ ნაწილად შეიძლება დაიყოს: პირველი ნაწილი ეს არის ის, რაც დანამდვილებით ცნობილია ამ სიტყვაზე. მეორე ნაწილში კი ის ვერსიები იყრიან თავს, სადაც გამოცნობის და ზოგჯერ მკითხაობის დონეზე, სიტყვის გასაშიფრად ლინგვისტები ლოგიკას, მკვდარ ენებს და ინტუიციას იყენებენ.

ერთ–ერთი უადრესი ისტორიული წერილობითი წყარო, სადაც ეს სიტყვა თავისი იდუმალი რაობით წარდგა კაცობრიობის წინაშე ძვ. რომაელი იმპერატორის კარაკალას პირადი ექიმის, კვინტუს სერენუს სამონიკუსის ნაშრომია მკურნალობის შესახებ (De medicina praecepta). ამ წიგნში, რომელიც 1115 ჰეგზამეტრისგან შედგება, თავმოყრილია ყველა ის პოპულარული რეცეპტი, რომელიც ამა თუ იმ დაავადების წინააღმდეგ გამოიყენებოდა მესამე საუკუნის იტალიაში. მათ შორის ციებ–ცხელების მალამოდ სერენუს სამონიკუსი სამკუთხედის ფორმის ამულეტს ასახელებს, რომელზედაც ქვემოთ მოცემული იდუმალი ფორმით წარწერილი იყო სიტყვა “ABRAKADABRA”.

abrakadabra2

ამაზე ადრეული წერილობითი წყარო არ მოიპოვება. თუმცა მეცნიერთა ერთი ნაწილი გამოთქვამს ვარაუდს, რომ სიტყვის ფესვები არამეულში და ივრითში უნდა ვეძებოთ. ერთი მხრივ, ეს სიტყვა ბუსტროფედონია (იკითხება ჯერ მარცხნიდან მარჯვნივ და შემდეგ პირიქით) და ივრითზე იშიფრება, როგორც “არბა” (ოთხი) “დაკ” (დამსხვრევა/განადგურება) “არბა” (ოთხი), რომელიც უკუ წაკითხვით “აბრაკადაბრას” გვაძლევს. ოთხის მიერ ოთხის განადგურება კი სიმბოლურად იაჰვეს მიერ (რომლის სახელიც ოთხი ასოსგან შედგება ივრითში) ოთხი ელემენტის განადგურებას ნიშნავს. მეორე ვერსიით არამეულ ენაზე “ავრაჰ კადაბრა” ნიშნავს “შევქმნი იმდაგვარს, როგორსაც წარმოვთქვამ”.

შუა საუკუნეებში, როდესაც ევროპაში სრული სიბნელე ჩამოწვა, რა თქმა უნდა, ყველას დაავიწყდა არამეულიც, ივრითიც და, მათ შორის, კინაღამ ლათინურიც – შესაბამისად სიტყვამ მხოლოდ მისტიურ–ეზოთერული იერი შეინარჩუნა, სრულიად დაკარგა შინაარსი და უაზრო ბგერების კომბინაციად იქცა, რომელსაც შელოცვის დროს იყენებდნენ. მას ქრისტიანულმა სამყარომ სატანური იარლიყი მიაკრა და სიტყვაც განდევნილ იქნა “ვაშინერსი” სიტყვების ბნელ ლექსიკონში.

ერთი სიტყვით ამ სიტყვას მრავალი ენა იჩემებს, მაგრამ ჯერ–ჯერობით მას მშობელი კვლავაც არ გამოსჩენია, თუმცა XIX–XX საუკუნეებში თავად ეს სიტყვა გახდა იმ დაუსრულებელი აბდაუბდა მოტივებისა თუ სიუჟეტების შთამაგონებელი წყარო, რასაც დღემდე ბოლო არ უჩანს, რომელთა შორის ყველაზე ორიგინალური ჩემი აზრით დანიელ და ალენ ბუბილების საბავშვო სატელევიზიო მიუზიკლია, რომელმაც დღის სინათლე 1983 წლის შობის ღამეს იხილა. მიუზიკლი მთლიანად დაფუძნებული იყო ჯგუფ “აბბას” რეპერტუარზე და სახელწოდებაც შესაბამისი ჰქონდა – მიუზიკლს ავტორებმა, ჩემი აზრით, შესანიშნავი სახელწოდება – “აბბაკადაბრა” უწოდეს…

ამ ჩემს დღევანდელ აბდაუბდას კი გიო გურჯის ლექსით, “აბრაკადაბრათი” დავასრულებ…

“არავინ შეგინახავს სინდისს”
(სისხლს არ ვგულისხმობ)
მეტადრე თუ შორით გიგულეს,
მისი ტარება, მანძილის ზრდასთან
ერთად მძიმდება,
(სისხლს არ ვგულისხმობ)
ისინი, ვინც უგონოდ გიყვარს,
იმ შემთხვევაშიც,
როცა უფალს გმობენ- ისინი.
იმ შემთხვევაშიც,
როცა გრძნობ რომ-მათ არ უყვარხარ!
იმ შემთხვევაშიც როცა გრძნობ რომ
ზოგჯერ ძალიან!
-
მაგრამ შენ, მაინც ძალიან გიყვარს!

“არავინ შეგინახავს სინდისს”
ვიღაცეები- უსიკვდილოდ დაიწყებენ წუწუნეს!
ვიღაცეები-მობოდიშებას…
ვიღაცეები კი, ვინც არიან უმცირესობა
განაგრძობენ მხოლოდ,
სვლას საკუთარი ჩრდილებისაკენ.
ჩრდილებისაკენ, რომლებიც მოსწონთ,
შეყვარებულ ჩრდილებისაკენ.

“არავინ შეგინახავს სინდისს”
როცა ნავთობის ფასიც,
დღითი დღე იზრდება.

P.S. დამავიწყდა სადღაც გაკვრით აღმენიშნა, რომ ჯოან როულინგისეული სასიკვდილო შელოცვა, ჰარი პოტერზე წიგნების სერიაში, “ავადა კედავრა” აბრაკადაბრას ძალიან ეფექტური გადათამაშებაა…

ბლოგომანია

with 10 comments

ბოლო დროს ახალი სენი, ბლოგომანია შემეყარა. ასეთი რამ აქამდე მხოლოდ ერთი ფორმით მქონდა განცდილი და ამას “რა? სად? როდის?”–ომანია ერქვა. ეს კი იმაში გამოიხატება, რომ თუკი აქამდე რაიმე წიგნის კითხვისას, მუსიკის მოსმენისას, ფილმის ყურებისას, თუ საიტის თვალიერებისას გაფაციცებული დავეძებდი ხოლმე მასალას, რომლისგანაც შეიძლება კარგი კითხვა გამოსულიყო (აი, მაგალითისთვის INRI–ს ნილ სტეფენსონისეული გაშიფვრაც საკმარისია), ახლა ძველ სენს ახალი დაემატა და ინფორმაციის მიღების დროს, ჩემი თავი დავიჭირე იმაში, რომ ახლა ვეძებ იმ მასალას, რომელიც კარგად “გაბლოგდება”, ანუ საერთო ჯამში ეს ორი სენი ერთმანეთს ჰგავს, ორივე შემთხვევაში ინფორმაციას აგროვებ, შენეულ ინტერპრეტაციას და ფორმას აძლევ და ახალ ინფორმატიულ პროდუქტს ქმნი, რომელსაც სხვები მოიხმარენ და ამ მოხმარების შედეგით, შენ როგორც ინფორმატიული მედიუმი, თვითრეალიზაციას და ამასთან კმაყოფილებასაც ჰპოვებ…

ასე მაგალითად, დღეს მთელი დღის განმავლობაში, რასაც “ჯეოსელში”, ხან საქმიანად და ხან უსაქმოდ, ჯდომის ცხრასაათიანი ჯდომითი რეჟიმი ჰქვია, მსურდა სამყაროსთვის მომეთხრო (რა ხმამაღლად ჟღერს!), რომ რობერტ პაუელი და ბიორნ ანდრესენი ცოცხლები არიან. ვინც არ იცის, ვეტყვი რომ რობერტ პაუელი ეს ის მსახიობია, ქრისტეს როლს რომ ასრულებს ფრანკო ძეფირელის “იესო ნაზარეველში” და რომელზეც მრავალი ჭორი მომისმენია, ერთ–ერთი კი ასეთია, თითქოს მისთვის რომის პაპს (ალბათ ცხონებულ იოანე–პავლე II-ს), ბევრი ფული მიუცია (თანხა მერყეობს მილიონიდან მილიარდამდე), იმ პირობით რომ ეს უკანასკნელი სამსახიობო მოღვაწეობას თავს დაანებებდა. საბოლოოდ კი, ჭორის თანახმად, ერთ პორნოგრაფიულ ფილმში მიუღია მონაწილეობა და ბანდ–დაჯგუფებებს ამისათვის მოუკლავთ, ცხონებული კოლუმბიელი ფეხბურთელის, ანდრეს ესკობარის მსგავსად… ბიორნ ანდრესენი კი ის პატარა ბიჭუნაა, ტაძიოს როლს რომ თამაშობს ლუკინო ვისკონტის “სიკვდილი ვენეციაში” და რომელსაც ასე უიმედოდ ეტრფის გუსტავ ფონ აშენბახი ფილმში. მისი სიკვდილიც ცნობილი მოარული ჭორია, თითქოს ის სისხლის გათეთრებისაგან გარდაცვლილიყოს სიჭაბუკეში…

ამ ორ, ჭორებისაგან მოკლულ მსახიობზე რომ ვფიქრობდი (დამავიწყდა მეთქვა რომ ორივე ცოცხალია და ჯანს არც ერთი არ უჩივის:), ამასობაში იტალიურმა სიმღერებმა შემითრია იუ–თუბზე და მოვისმინე “Dicitencello Vuie”-ს (დიჩიტენჩელო ვუიე) მრავალი ვარიაცია. სიმღერის სათაურზე ვფიქრობდი დიდხანს, თუ რა შეიძლება ყოფილიყო. ვერც ერთი ჩემთვის ნაცნობი სიტყვა რომ ვერ მივუსადაგე, მერე გუგლმა მითხრა, რომ ეს სიმღერა იტალიურის ნეაპოლიტანურ დიალექტზეაო, ჰოდა მყისვე გასაგები გახდა ტექსტის გაუგებრობა. იტალიური ენის ტოსკანური (ოფიციალური) დიალექტი და ნეაპოლიტანური ხომ, მე რომ მკითხო სხვადასხვა ენებია და გრამატიკის მსგავსების გამო, ნეაპოლიტანურს ამიტომაც დიალექტს უწოდებენ… მოკლედ იგივე პრობლემასთან გვაქვს საქმე აქაც, რაც ქართულის და მეგრულის შემთხვევაშია. მეგრული ენააა თუ დიალექტი დღემდე ვერ შეთანხმდა პროგრესულად მოაზროვნე თაობა, ჰოდა ამ თემაზე იმდენი კამათი მოვისმინე და წავიკითხე ფორუმებზე ბოლო დროს, რომ აღარაფრის დამატება არ მსურს…

შემდეგ დოდკას ბლოგზე ახალი ლინგვისტური ნეოლოგიზმი დავაფიქსირე ქართულ ენაში, რომელიც აქამდე არ შემხვედრია და მას ლგბტ ეწოდება. გაშლილ ვარიანტში ეს აბრევიატურა “ლესბოსელი-გეი-ბისექსუალი-ტრანსსექსუალი” ყოფილა და სანამ იმ სტატიას ბოლომდე ჩავიკითხავდი, სადაც ხსენებული სუბკულტურის წარმომადგენლების პირველი ქართული ჟურნალი “მე” იყო განხილული და მასთან დაკავშირებული საზოგადოებრივი დამოკიდებულებების ფართო სპექტრი, ვფიქრობდი იმაზე, თუ რამდენად საჭიროა ამ ახალი ტერმინების შექმნა ქართულში, ვგულისხმობ “ლგბტ”–ს. ჩემი ფიქრები უფრო შორს წავიდა და ერთ მშვენიერ დღეს BDSM–ის ქართული თარგმანი რომ შექმნას ვინმემ, არც ეს გამიკვირდება, პირიქით მასაც მივესალმები, როგორც ახალ ლინგვისტურ ნეოლოგიზმს. თუმცა რამდენად დამკვიდრებადია ეს ტერმინები ქართულში, ამას რამდენიმე წელიწადში გავიგებთ… შორს რომ არ წავიდეთ ამ სფეროში პირველი მერცხალი უკვე გვყავს, გოგი გვახარიას დამკვიდრებული სიტყვის, “ჟიმაობის” სახით და ის ფაქტი, რომ დღემდე ამ სიტყვას ყველა ბუნებრივად იყენებს, იმის გაუაზრებლად, რომ ოცი წლის წინ ეს სიტყვა არ არსებობდა, ეს უკვე იმას ნიშნავს, რომ სიტყვის შემქმნელმა თავისი საქმე გააკეთა და მავრისა არ იყოს შეუძლია წავიდეს, თუმცა რას ვერჩი იყოს, სადაც არის…

დღეს კიდევ ერთი სიტყვების თამაშის გაბლოგება მსურდა ცალკე სტატიად, რომელსაც ვიკიპედიაში წავაწყდი. რომის პაპის არჩევის შემდეგ, პაპად გამოცხადების რიტუალის შესრულების დროს, ყველას კარგად მოეხსენება, თუ რამდენი ტრადიციული ელემენტის შესრულებაა საჭირო. ერთ–ერთი ასეთი ტრადიცია, პაპად კურთხევის დროს ფრაზის, “Sic transit gloria mundi” წარმოთქმაა, რაც თარგმანში ნიშნავს – “აი ასეთი წარმავალია მიწიერი ცხოვრებაო”. ჰოდა, სიტყვების თამაში კი გაზეთ “ნიუ–იორკ დეილი ნიუს”–ის ერთ–ერთ სტატიაში გამოუყენებიათ. სტატია გლორია ვანდერბილტს ეხებოდა, რომელიც ორშაბათს სასამართლო დარბაზში საავადმყოფოდან რეანიმობილით მიუყვანიათ ჩვენების მისაცემად. სტატიის სათაური კი ასე ჟღერდა – “Sick Gloria In Transit Monday”… სხვისი არ ვიცი, თუმცა სტატიის ავტორის ენამახვილობა მე მომეწონა!

აი, ამდენ რამეზე მსურდა დღეს ცალ–ცალკე სტატიების დამეწერა. მერე მივხვდი, რომ დავავადდი და ამ ფაქტის გაცნობიერებით ცოტა დავმშვიდდი. თუ ეს სენი მალე არ გადამივლის, ერთი კარგი რამ მოხდება, შეიძლება ბლოგოსფეროშიც ისეთივე დავხელოვნდე, როგორც ეს “რა? სად? როდის?”–ის შეკითხვების წერაში მოხდა…

პირველად საქართველოში დედა მოეკლა ყველას!

with 14 comments

1972 წელს ჯორჯ კარლინმა თავის მონოლოგში “Seven Words You Can Never Say on Television” (შვიდი სიტყვა, რომელთა თქმაც არ შეიძლება ტელეეთერში), თავი მოუყარა იმ სიტყვებს, რომლებიც ყველაზე უხეშად და უშვერად იყო შერაცხული ინგლისურ ენაში. სავსებით ცხადია, ახლა რა გაიფიქრეთ, ამიტომაც ცნობისმოყვარეობის დაკმაყოფილების მიზნით ამ სიტყვებს აქვე ჩამოვთვლი და მთავარ სათქმელზე გადავალ… ეს სიტყვებია: Shit, Piss, Fuck, Cunt, Cocksucker, Motherfucker, Tits (სიტყვებს თარგმანი არ სჭირდება :)

ერთხელ დავინტერესდი და ჩამოთვლილი ინგლისური სიტყვების ანალოგებს დიდი ხანი ვეძებდი ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში, მაგრამ ვერაფერი ვიპოვე. მაშინ, გავიფიქრე ეს სიტყვები შეიძლება არაქართული წარმოშობისაა და ამიტომაც, როგორც ბარბარიზმი, არ შეიტანეს ქართული ენის ამაგდარმა მამებმა საშვილიშვილო გამოცემაში მეთქი, როგორც იმ სიტყვების შემთხვევაში გვაქვს, როგორებიცაა: ნაშა, თომარი, შმონი და ა.შ. თუმცა ჩემი ვარაუდი იმწამსვე გაქარწყლდა, როდესაც სულხან–საბას “სიტყვის კონაში” ყველა ის უშვერი სიტყვა ვიპოვე, რომლებსაც ვეძებდი. სულხან–საბა თავისი საქმის პროფესიონალი იყო და მსგავსი სტერეოტიპული შიშები, როგორც ჩანს, არ ანაღვლებდა… შედეგად დავწყნარდი, ყველაზე მამა–პაპური ქართული სიტყვა ჯიშიანი ქართული ყოფილა მეთქი და ამაზე ფიქრს შევეშვი, მაგრამ დროებით…

ჩვენთან ჯორჯ კარლინის მიერ კლასიფიცირებული სიტყვების ქართული შესატყვისები კვლავაც ტაბუდადებულია და მათი (მინდოდა დამეწერა “ხმარება” მეთქი, მაგრამ მივხვდი რომ ამ სიტყვის გაჟღერებასაც ერიდებიან მავანნი და მავანნი) გამოყენება ჯერ კიდევ “ვაშინერსია” საქართველოში. ძალიან რომ “გავაჯაზოთ”, იქამდეც შეიძლება მისვლა, რომ სიტყვა ცალკე აღებული ბგერების ერთობლიობაა და კონტექსტის გარეშე ის მხოლოდ აღნიშნული საგნის, ან ცნების მხოლოდ და მხოლოდ პლატონისეულ იდეას, ან არისტოტელესეულ კლასს აღნიშნავს და მეტ არაფერს… ჰოდა, რატომ ხდება სიტყვების სტიგმატიზება და გარიყვა აკადემიური და ლიტერატურული ენიდან, აქედან გამომდინარე არ მესმის?!

ამ ყველაფერზე კიდევ ერთხელ მაშინ დავფიქრდი, როდესაც “ასავალ–დასავალის”  2008 წლის 29 სექტემბრის ნომერში ჯანსუღ ჩარკვიანის ლექსი წავიკითხე:

პირველად საქართველოში შეარემონტეს “კრიშა”,
პირველად საქართველოში დემოკრატია იშვა.
პირველად საქართველოში უეკლოდ კრიფეს ვარდი,
პირველად საქართველოში ვარდს და ნეხვს ერთურთს ვადრით.
პირველად საქართველოში ვუყურებთ ნამდვილ პატრულს,
პირველად საქართველოში ვხვდებით ჯარისკაც ნატრულს.
პირველად საქართველოში რუსეთს გავცილდით დროზე,
პირველად საქართველოში ბუშმა იცეკვა დოლზე,
პირველად საქართველოში ლობიო ეტრფის ქოთანს,
პირველად ჩვენმა “დინამომ” წააგო ზესტაფონთან.
პირველად საქართველოში სირზე ვკიდივართ ოსებს,
პირველად საქართველოში სოროსით შევიმოსეთ.
პირველად საქართველოში აფხაზი გახდა რუსი,
პირველად საქართველოში ვეძებთ ჩასაცმელ “ტრუსიკს”.
პირველად საქართველოში დარგეს ჭადრის ხე – ექვსი,
პირველად საქართველოში სძულთ რუსთაველის ლექსი.
პირველად საქართველოში აღიარებენ “ცისფერს”,
პირველად საქართველოში მკვახე სჯობია მწიფეს.
პირველად საქართველოში ჭაბუა დარჩა სახტად,
პირველად ამირჯანოვი ამირეჯიბი გახდა.
პირველად საქართველოში ჭიპი მოუჩანს გოგოს,
პირველად საქართველოში ვერ ვგრძნობთ ამინდის პროგნოზს.
პირველად საქართველოში ხალხმა თბილისი ნახა,
დღეს რუსთაველზე პირველად გაისეირნა ხალხმა.
პირველად საქართველოში ზეობს კანონი მკაცრი,
სამსახურიდან გაყარეს – ასი ათასი კაცი.
ჭეშმარიტებას ვერ ვმართავთ ან როგორ უნდა ვმართოთ,
პირველად საქართველოში დავკარგეთ სასამართლო.
პირველად გახდა ქართველი ამერიკელის დახლი,
პირველად საქართველოში მწერლებს წაართვეს სახლი.
პირველად საქართველოში არ ვეპუებით წყენას,
პირველად საქართველოში დედა მოეკლა ყველას.

ლექსში განხილულ სოციალურ თუ პოლიტიკურ რეალიებზე ყურადღება არც პირველი წაკითხვის დროს მიმიქცევია და მათზე არც ეხლა შევჩერდები. კვლავ იმ ფენომენზე მსურს საუბარი, რასაც “ლექსის გაფუჭება” ჰქვია. არ ვიცი ჯანსუღ ჩარკვიანს ხელნაწერში, რომელიც გაზეთის რედაქციას გაუგზავნა, რა სიტყვა ეწერა “მოეკლას” ნაცვლად, თუმცა ფაქტია, რომ ლექსის პათოსი ჯეროვანი კრეშჩენდოსათვის სხვა სიტყვას ითხოვს და თითოეულმა ჩვენთაგანმა ლექსის ჩაკითხვის დროს ეს სიტყვა წაიკითხა “მოეკლას” ნაცვლად… რატომღაც მგონია, რომ ავტორს ეს არ შეეშლებოდა და თავად ლექსის გაფუჭების მიზეზი “ვაი ცენზორი” რედაქტორების რიგებში უნდა ვეძიოთ.

მსგავსი შემთხვევები ხშირადაა ქართულ მედია სივრცეში. მრავალი საუბრობს ქართული მედიის მართულობის და ცენზურის არსებობის შესახებ, თუმცა ეს ამ შემთხვევაში არ არის საინტერესო… საინტერესო კოლექტიურ არაცნობიერში ჩაბუდებული ის ცენზორია, რომელიც გაუაზრებლად ბლოკავს და ფილტრავს ტაბუდადებულ ფრაზებს, სიტყვებს, აზრებს, არ გამოაქვს სააშკარაოზე ისინი და ამით მათ უფრო მეტ საკრალურობას მატებს…

იგივე პრობლემას აწყდებიან ჩვენს ტელევიზიებში ქართულ ენაზე უცხოური ფილმების თარგმნის დროს. იქიდან გამომდინარე, რომ უშვერი, მაგრამ ნატურალური სიტყვების გაჟღერება არ შეიძლება, თითქოსდა ახალ ტეტრაგრამატონებთან გვქონდეს საქმე, თარჯიმნები იძულებულები არიან ხელოვნურად შექმნან ისეთი მარგალიტები, როგორებიცაა – “იმისი დედაც ჯეკ”, “ეშმაკმა დალახვროს, ჯონ”, “ერთი მაგისიც” და ა.შ. მართალია, იყო შემთხვევები, როდესაც ერთი ერთში სცადეს ნატურალურობის გადმოტანა ეკრანზე, ეს რამდენჯერმე იყო, ისიც არა ტელეეთერში, არამედ კინოთეატრში და მაშინაც, კარგად მახსოვს ქართული ენის ბურჯებმა შემოკრეს განგაშის ზარებს და იმ მერცხლებს მაშინ გაზაფხული არ მოუყვანიათ…

ერთი სიტყვით, მიუხედავად იმისა რომ უშიშრად და ჩაუსწორებლად შეგვიძლია დავწეროთ პრესაში: “სირზე ვკიდივართ ოსებსო”, ყველამ კარგად იცის, რომ ეს ფრაზა მაინც ევფემიზმად მოიაზრება და ცენზურა მაინც “რულზ” :))))

დარდუბალა და ბასტი–ბუბუ

with 5 comments

ახლაც კარგად მახსოვს შორეულ 90–იანებში ბასტი–ბუბუს პირველი გადაცემა რომ გავიდა პირველ არხზე, ამ სიტყვის არსებობის შესახებ პირველად მაშინ გავიგე. ეს იყო პირველი შემთხვევა ქართულ მედიასივრცეში, როდესაც ობდადებული ქართული სიტყვა, რომელიც საერთოდ აღარ იხმარებოდა საუბარში, გახსენებულ იქნა და სრულებით ახალ რაკურსში იქნა წარდგენილი საზოგადოებისათვის.

ამასწინათ დავინტერესდი თუ საიდან შეიძლება წარმომდგარიყო ეს საოცრად კეთილხმოვანი სიტყვა–ჰიბრიდი. სულხან–საბას “სიტყვის კონა”–ში დავიწყე ძებნა და ამ სიტყვის წარმოშობის ჩემი თეორიაც უცებ გამოცხვა. სულხან–საბა განმარტავს რომ “ბასტი როკვაჲ არის ფერჴის ცემითა”–ო, ბუბუნი კი “ყურის გამოჴმიანობაჲ”–აო. ჰოდა, აქედან გამომდინარე ამ ორის შეერთებით, საბოლოო ჯამში, ცეკვისას ფეხის ცემით გამოწვეული გამაყრუებელი ხმაური “დიდი ჟრიამულის” სინონიმი გამხდარა, თუმცა დროებით, ვინაიდან XX საუკუნის მეორე ნახევარში “ბასტი–ბუბუ” ყველას დაავიწყდა და არც არავის გაახსენდებოდა, რომ არა ის ზემოაღნიშნული ტელეგადაცემის პირველი ეთერი…

“დარდუბალას” რაც შეეხება, ეს იყო ძველმოდური და მივიწყებული სიტყვის გაცოცხლების მეორე მცდელობა ქართულ მედიასივრცეში. სანამ ყველასათვის ცნობილი  მულტსერიალი გავიდოდა 202–ის ეკრანებზე, მანამდე დარდუბალას მშვიდად ეძინა ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში და ის “დიდ უბედურებას ნიშნავდა”. წარმომავლობით კი ეს სიტყვა–ჰიბრიდი სპარსულია. სპარსულად “დარდ” – ტკივილია, “ბალა” – კი უბედურება, შესაბამისად ამ ორი სიტყვის გაერთიანებით, შესაძლოა, ერთ რომელიმე თბილისელ აღას თავში ხელების წაშენით დაუმკვიდრებია ეს სიტყვა სალაპარაკო ქართულში და ეს ნეგატიური მუხტი თან სდევდა ამ სიტყვა დიდი ხნის განმავლობაში საყოველთაო დავიწყებამდე… მას შემდეგ კი, რაც თეთრქოჩორმოლივლივე პერსონაჟი გამოჩნდა ქართულ ტელეეკრანებზე, იმის მერე დარდუბალა ნეგატიურ კონტექსტში აღარავის უხსენებია… დარდუბალა ბავშვების საყვარელ პერსონაჟად იქცა და მის გაგონებაზე ყველას ღიმილი ჰგონდა აღბეჭდილი სახეზე ამ ათიოდე წლის წინ, ესეც კარგად მახსოვს :)

კიდევ რამდენი აბლაბუდაშემოხვეული სიტყვა დაიბადება ხელახლა ჩვენს გარშემო ეს, რა თქმა უნდა, არავინ იცის, თუმცა ისიც ფაქტია, რომ ძველი სიტყვების გაახლება ჯობს ახალი ნეოლოგიზმებით ენის დაბინძურებას, ვინაიდან ბასტი–ბუბუსთვის შორეულ 90–იანებში “მერი გოუ რაუნდი”, ანდა დარდუბალასთვის – “ქვიზიქალ ეფიარენსი” რომ დაერქმიათ, დარწმუნებული ვარ არც ერთი მედიაპროექტი ისეთ წარმატებას არ იქონიებდა, როგორსაც შევესწარით და კვლავაც ვადევნებთ თვალს ნაწილობრივ სცენაზე,  ტელევიზიით თუ ინტერნეტში (ეს დარდუბალას ეხება)…

ყველაფერი ტოლმის შესახებ

with 24 comments

დიდი ხნის განმავლობაში მიმდინარეობს კამათი ტოლმის და მისი წარმომავლობის შესახებ. შეიძლება ითქვას, ეს ერთ–ერთი ყველაზე სახალისო დროის გასაყვანი საშუალებაა კავკასიაში – იდავონ იმაზე თუ სადაური კერძია ტოლმა (დოლმა). აზერბაიჯანელებისგანაც მომისმენია არგუმენტები და სომხებისგანაც, თუმცა სიმართლე რომ ითქვას დამაჯერებელი და ფაქტებით გამყარებული არგუმენტი არც ერთს არ აქვს.

ერთ–ერთ ფორუმზე წავაწყდი უზარმაზარ განხილვას სათაურით – “а где же долма?”. სადაც ორივე მხარის წარმომადგენლები იყვნენ შეყრილნი და ბჭობდნენ. საერთო ჯამში, ბევრ მასალასთან გაცნობის შემდეგ, მე ასეთი შთაბეჭდილება დამრჩა, რომ ეს კერძი ისეთივე ძველია, როგორც თავად ის ხალხები, რომლებიც მასზე პრეტენზიას აცხადებენ. ისტორიული წყაროების მოშველიებით სულაც არ არის ძნელი და უსაშველო ამბავი იმის დადგენა და შემდეგ დაჯერება, რომ დოლმა (ასე უწოდებენ მას თურქები)  ოსმანთა იმპერიაში და მის მახლობელ რეგიონში, ძალიან გავრცელებული კერძი ყოფილა. ერთი, ზემოხსენებული ფორუმის მომხმარებელი იმასაც კი ამბობდა, რომ ტოლმა შუამდინარეთში მოიგონეს ძველმა შუმერებმა და მის შესახებ ცნობებს ლურსმნულ დამწერლობაშიც კი ვხვდებითო. მოკლედ, ბევრი რომ არ გავაგრძელოთ, ტოლმა, როგორც კერძი, ძველია და ე.წ. ზიარი კულტურული რესურსია მახლობელ აღმოსავლეთში და კავკასიაში მცხოვრები ხალხების.

სხვისი არ ვიცი და მე ეს კამათი მართობს, ყოველთვის როდესაც მსგავს კამათს ვაწყდები, ხან რას გავიგებ და ხან რას ხოლმე. ასე მაგალითად, სომხურ–აზერბაიჯანულ კულინარიულ კამათში ტოლმის გვერდით სხვა კერძების ჩამოთვლა რომ დაიწყეს იქვე კამათის ქვე–პუნქტი გაიხსნა თუ სადაური წარმოშობისაა ხაში, რაზეც ერთმა არგუმენტად ის მოიყვანა რომ “ხაშლამაქ” თურქულად ხარშვას ნიშნავს და “ხაშ”–იც ზუსტად რომ თურქული (ანუ აზერბაიჯანულიც) სიტყვააო, მე კი ამასობაში, ჩემი ახლად ნაყიდი დიდი თურქულ–რუსული ლექსიკონი გადავშალე, ინფორმაცია გადავამოწმე, ჩემთვის ხაშთან ერთად ხაშლამის წარმომავლობაც დავადგინე და განვაგრძე კითხვა…

იმ ქვე–პუნქტს რომ თავი დავანებოთ და ტოლმას რომ დავუბრუნდეთ, ასევე ძალიან საინტერესოა ორივე მხარის არგუმენტები, თუ როგორ იჩემებენ ისინი ამ კერძს. ასე მაგალითად თურქები და ძმანი მისნი ამბობენ, რომ “დოლმაქ” თურქულად გატენვა/დატენვა/გავსებას ნიშნავს და “დოლმა” შესაბამისად “გატენილსო”. აზერბაიჯანელები ამბობენ “დოლ” ჩვენს ენაზე გავსებაა და “–მა” ბოლოსართიო (აქვე ჩიხირთმა, ბასტურმა და კიდევ ბევრი “მა”–ზე დაბოლოებული კერძი იყო ჩამოთვლილი ამ თეორიის გასამყარებლად). ახლა სომხებს მოვუსმინოთ. მათი ყველაზე სერიოზული არგუმენტი, მე რაც მოვისმინე თუ წავიკითხე, ის იყო რომ ყოვლად ალოგიკურია მომთაბარე თურქების მხრიდან ტოლმის დაჩემება, როდესაც მის მოსამზადებლად საჭიროა ვაზის, ან კომბოსტოს დარგვა, მოვლა, მოყვანა, ფოთლების შეგროვება… ერთი სიტყვით ყველაფერი ის, რაც მიწათმოქმედი ხალხისათვისაა დამახასიათებელი – თურქები და აზერბაიჯანელები კი მომთაბარე ხალხი რომ იყო ყველასათვის ცნობილი ამბავია ისტორიაშიო. ყველაზე “ჟელეზნი” არგუმენტი სომხების მხრიდან კი აზერბაიჯანელებისათვის ნათქვამი – “у вас не умеют готовить долма!” – იყო. ერთი სიტყვით, აზერბაიჯანელები ლინგვისტურ არგუმენტებს იშველიებენ, სომხები ეთნოგრაფიულ/კულინარიულს და მე ამასობაში იმ ფორუმის კითხვა მომბეზრდა და გადავინაცვლე ვიკიპედიაში…

ვიკიპედიაში კი ერთი მეტად საგულისხმო ამბავი გავიგე. შვედებს ჰქონიათ კერძი სახელწოდებით “კოლდოლმარ” (Kåldolmar), რომლის რეცეპტიც 1755 წელს გამოცემულ, კაისა ვარგის კულინარიულ წიგნში გვხვდება (ეს კაისა ვარგი შვედი ბარბარე ჯორჯაძეა ყოფილა:). არ დავიზარე და კოლდოლმარის რეცეპტს გავეცანი და გავოცდი… ეს ის ჩვეულებრივი, კომბოსტოს ტოლმაა, რომელიც თითოეულ ჩვენთაგანს ასე ძალიან უყვარს (…ნუ ზოგს არ უყვარს). ისმის შეკითხვა, თუ როგორ აღმოჩნდა ტოლმა შვედეთში? – რაზედაც თავად შვედები ჰყვებიან ლეგენდას კარლოს XII-ზე, რომელიც 1709 წელს პოლტავას ბრძოლაში დამარცხების შემდგომ მოლდავეთის ქალაქ ბენდერიში გაქცეულა და იქ 2 წელიწადი აფარებდა თავს. იმ დროს ეს ქალაქი ოსმანთა იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა და შესაბამისად შვედი მონარქი ადგილობრივ ოსმალო ჩინოვნიკს სტუმრობდა და ოსმალოებს პეტრე I-ის წინააღმდეგ აქეზებდა. წაქეზება რომ არ გამოსვლიათ, სამშობლოში დაბრუნებულ კარლოსს და მის თანხმლებ პირებს თან ტოლმის რეცეპტიც გაუყოლებიათ და ასე მოვლენია შვედურ სამზარეულოს კერძი “კოლდოლმარ”.  ასევე აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ შვედურ ენაზე Kål კომბოსტო ყოფილა და შესაბამისად “კოლდოლმარ” პირდაპირ თარგმანში კომბოსტოს ტოლმას ნიშნავს.

გუგლში ძებნის დროს ისიც გავარკვიე, რომ სიტყვა “დოლმა” (ნუ ჩვენებურად “ტოლმა”) კრებითი სახელი ყოფილა კერძების, სადაც ფარშირებულ და შეკაზმულ ცხვრის და ძროხის ხორცს რაიმე ბოსტნეულ–კონტეინერში ტენიან: ასე მაგალითად ვაზის ფოთლის ტოლმა, კომბოსტოს ტოლმა, ბადრიჯნის ტოლმა, პომიდვრის ტოლმა, ბულგარული წიწაკის ტოლმა (უკანასკნელ სამს თბილისში, როგორც წესი, ერთად ამზადებენ ხოლმე და ერთ ქვაბში ყრიან).

ინტერნეტში დიდი ხნის ბოდიალის შემდეგ, როდესაც ის ფორუმიც დავხურე, ვიკიპედიიდანაც რომ გამოვედი და საერთოდ ტოლმის შესახებ “კვლევაც” დასრულებულად რომ ჩავთვალე, ცოტა არ იყოს დავნაღვლიანდი. ყველა იჩემებდა ტოლმის გამომგონებლობას, ასახელებდნენ ბერძნულ ტოლმას, არაბულ ტოლმას, სომხურ ტოლმას, აზერბაიჯანულ ტოლმას, თურქულ ტოლმას და… ნუთუ ჩვენ არაფერი შევმატეთ ტოლმას და კავკასიელი ხალხების ამ საერთო კულტურული ნიშნის შექმნაში არანაირი წვლილი არ მიგვიძღვის?! ჰოდა, პასუხიც იქვე ვიპოვე – ჩვენი შენამატი “იხვის ტოლმაა”!!! ეს რომ გამახსენდა კარგ ხასიათზე დავდექი და”წიგნის სახლში” ამასწინათ ნანახი რომანი გამახსენდა “იხვის ტოლმა”, რომელიც მაკა მიქელაძემ და ბესო ხვედელიძემ ერთად დაწერეს. ამ რომანზე შეგიძლიათ ლიბ.გე–ზე წაიკითხოთ გიორგი კაკაბაძის რეცენზიაში “შეშლილი, შეშლილი სამყარო“. მე კი მხოლოდ ჩემთვის საინტერესო ადგილს მოვიტან ციტატად ამ რეცენზიიდან:

იხვის ტოლმა ის კერძია, რომლის შესახებაც ყველას სმენია, მასზე ყოველდღიურ საუბარში ხშირად ლაპარაკობენ, მაგრამ მისთვის გემო არავის გაუსინჯავს, იმიტომ, რომ ასეთი კერძი რეალურად არ არსებობს, იგი აბსტრაქტული სივრცის საკუთრებაა. შეუთავსებლის შეთავსება და არარსებულის არსებობა რასაკვირველია შესაძლებელია, მაგრამ იგი აბსურდულ ხასიათს ატარებს. რომანში “იხვის ტოლმა” კი აბსურდი რეალობად გასაღებული ის ფორმაა, რომელიც საღი აზროვნების ხაზგასასმელად გამოიყენეს ავტორებმა.

ამით დავასრულებ ტოლმაზე საუბარს. პირზე ნერწყვი მომადგა და ცოტა არ იყოს მომშივდასავით… :)

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 169 other followers