ლინგვისტუსის ბლოგი

ნიკო ჩუბინაშვილი ქართულ–რუსულ ლექსიკონში წერს:

არახჩინი – იარაღჩინი, თალფაქი, скуфейка, колпак

არა, ბატონო ნიკო! თურქული ელფერის სიტყვა “იარაღჩინი” აქ არაფერ შუაში, ეს თავად არაბულ–სპარსული კომპოზიტი “არაყ–ჩინ”–ი ყოფილა!

ძალიან საინტერესო სიტყვაა: არაბულ “არაყ”–ს, რაც ნიშნავს “ოფლს” დამატებული აქვს სპარსული ზმნის “ჩიდან”–ის (კრეფა, შეკრება) აწმყო დროის ფორმა “ჩინ”.

გაიხსენეთ სახელი “გულ–ჩინ”–ა, რაც “ყვავილების მკრეფელს” ნიშნავს.

ასე რომ “არაყ–ჩინ” არის ქუდი, რომელიც ოფლს კრებს (ისრუტავს)….

ვახუსტი კოტეტიშვილის ლექსი “რუბია” გამახსენდა:

(ეძღვნება 15 წლის სამარყანდელ გოგონას რუბიას, მკერდმოვერცხლილსა და ორმოცნაწნავიანს, რომელმაც მთხოვა:
თბილისში წამიყვანე, იქ, შენს ჩაიხანაში, ფიალებს დაგირეცხავო).

ჯერ პატარა გოგონაა რუბია,
წარბი წარბზე სურმით გადაუბია,
თავზე ჭრელი არახჩინი უხდება,
ბაგეები მარჯნად გადაუპია.

პოსტის ავტორი: მამაჩემი

“აჯამ” (اعجم) არაბული სიტყვი და ნიშნავს “არაარაბს” ანუ მას, ვინც არაბი არ არის და არაბულად არ ლაპარაკობს…. ეს სიტყვა შემდეგ ირანშიც გადავიდა და აღნიშნავდა ისლამის გავრცელების საზღვრებს მიღმა მცხოვრებ ადამიანებს, რომლებსაც მუსლიმანები (რბილად რომ ვთქვათ) არცთუ ცივილიზირებულად თვლიდნენ….

ეს სიტყვა ქართულშიც შემოვიდა და ისეთი ადამიანებისთვის გამოიყენებოდა, რომლებსაც ვერაფრით ვერაფერს ვერ გააგონებდი… ვინც “ერთხელ რომ შეჯდა ვირზე” იქიდან ჩამოსვლას აღარაფრისდიდებით აღარ აპირებს….

* * *

ქვემო იმერეთში არის “აჯამეთის ნაკრძალი”, სოფელი აჯამეთი და მდინარე აჯამურა (ბაღდათის და ზესტაფონის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიების საზღვრების აქეთ–იქით); ნამდვილად ვერ გეტყვით, ეს უბრალო დამთხვევაა სიტყვებისა თუ არის რამე კავშირი (არაბული “აჯამ” და ქვემოიმერული “აჯამ” ძირი), მაგრამ იმის თქმა კი ნამდვილად შემიძლია, რომ 1987 წელს გამოცემული წიგნის – “საქართველოს სსრ გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონის” – შემდგენლები ნამდვილი “აჯამები” არიან:

* * *

ჯამურა (გვ.138) – მდინარე საჩხერის რაიონში, ყვირილის აუზში დააკვირდით – მითითებული არ არის, თუ რომელი მხრიდან ერთვის ყვირილას და ამას თავისი მიზეზი აქვს (ქვემოთ მოგახსენებთ მიზეზს)… ყველა სხვა მდინარესთან კი აუცილებლად მითითებულია, თუ საიდან ერთვის სხვა მდინარეს.

აჯამურა (გვ.21) – მდინარე ზესტაფონის რაიონში, ყვირილის მარცხენა შენაკადი.

მართველა (გვ. 66) – მდინარე საჩხერის რაიონში, ჯამურის მარცხემა შენაკადი

* * *

რომ გადაატრიალოთ ყველა რუკა, საჩხერის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდინარე ჯამურას მისი შენაკადით – მართველათი – ვერსად იპოვით, სამაგიეროდ ზესტაფონთან არის მდინარე აჯამურა (სამხრეთი მხრიდან შედის ზესტაფონში და უერთდება ყვირილას) და მას მარცხნიდან ერთვის მართველა…. საინტერესოა, რა მონაცემების საფუძველზე გადააქციეს ხსენებული წიგნის ავტორეებმა აჯამურა ჯამურად და მისი შენაკადიც თან მიაყოლეს ზესტაფონიდან საჩხერეში გადაბარგებით?!

* * *

თუ ეს ყველაფერი მე მეშლება და საჩხერის ტერიტორიაზე ვერ ვიპოვე “ჯამურა” თავისი შენაკადით, დამიძახეთ “აჯამი” და მაიძულეთ “ჩემი ვირით” მოვიარო მთელი ზემო და ქვემო იმერეთი და მოვძებნო ეს ეს ჩემი ცოდვით სავსე მდინარე “ჯამურა”.

* * *

ჯამურა კი იმიტომ მოიხსენიეს ყვირილის აუზის მდინარედ, რომ რუკაზე მათაც ვერ იპოვეს და ვერ გაარკვიეს, საიდან ერთვის ეს არარსებული მდინარე ყვირილას.

პოსტის ავტორი: მამაჩემი

მამაჩემის wall-ზე არსებულ განხილვას ვაკოპირებ:

შეცდომაა – ალბად
სწორია – ალბათ

შესაძლოა, ვინმეს ჰგონია, რომ ალბ–ად არის ვითარებითი ბრუნვის ფორმა…. და თუ ასეა, უნდა გვქონდეს:

• სახ. ალბა
• მოთხ. ალბა–მ
• მიც. ალბა–ს
• ნათ. ალბ–ის
• მოქ. ალბ–ით
• ვით. ალბ–ად
• წოდ. ალბ–ავ

გინახავთ სადმე ასეთი სიტყვები? მიხვდით რაშიცაა საქმე?!

“ალბათ” არაბული წარმოშობის სიტყვაა და თუ ჩვენთან ვარაუდს გამოხატავს, პარადოქსია, მაგრამ ფაქტია – თავის “სამშობლოში” უთუობა–უეჭველობის აზრით გახლავთ შემოსილი.

ამის შემდეგ არაბულში ბევრი ვეძებე თუ ცოტა Andras Rajki–ის არაბული სიტყვების ეტიმოლოგიური ლექსიკონი ვიპოვე, სადაც წერია:

al-bata : certainly, surely, of course [al + bata] Aze elbette, Kyr alvette, Per albate, Taj albatta, Tur elbette borrowed from Ar

ბოლოს ლექსიკონშიც ვიპოვე და ამით “ალბათ”–ის ეტიმოლოგიის კვლევა დასრულებულად გამოვაცხადე :)

ბავშვობიდან მიყვარს ჩაი. ახლაც ამ სიტყვების წერისას ერთადერთი თანამგზავრი მყავს ამ შუაღამისას ჩაის ჭიქის სახით. არა, ვერ გამოიცანით ისეთ ვრცელ თემას, როგორიც ჩაია, ნამდვილად არ შევეხები, არც იმის გარჩევას დავიწყებ, თუ როგორ მოიგლიჯა ბოდჰიდჰარმამ ქუთუთოები, სიფხიზლე რომ შეენარჩუნებინა, შემდეგ ქუთუთოების დავარდნის ადგილას ბუჩქი რომ ამოვიდა და დღემდე რომ გვინარჩუნებს სიფხიზლეს ამ ბუჩქის ფოთლებისაგან დამზადებული ნაყენი. არც იმაზე შევჩერდები, თუ რატომაა ჩაის სახელწოდება ნახევარ ენებში “ტ”–თი ნაწარმოები და მეორე ნახევარში კი – “ჩ”–თი. ამ საკრალურ თემას ერთი პოსტი არ ეყოფა. ვისაც უფრო ვრცლად გაინტერესებთ ეს საკითხი, შეგიძლიათ კაკუძო ოკაკურას “ჩაის წიგნი” წაიკითხოთ, მე კი დღევანდელ ჩემს პოსტში ჩაის სუროგატ მცენარეებზე შევჩერდები.

ჩაი მიყვარს ინგლისური, ან ინდური ყოველგვარი მინარევების გარეშე. თუ ვინმეს სურს ნერვები მომიშალოს და მთელი ერთი კვირით გამიფუჭოს ხასიათი მინარევებიანი, როგორც დედაჩემი ამბობს, “გაუპატიურებული ჩაი” უნდა შემომთავაზოს. ზუსტად ამ მინარევებზე მექნება დღეს საუბარი. განსაკუთრებით ვერ ვიტან “ერლ გრეის”, ე.წ. ბერგამოტის ჩაის. ამ მცენარის სუნზე მფოთლავს, ელეთ–მელეთი მემართება. იმდენად დიდია ქალაქ ბერგამოს მოსახელე ციტრუსის სიძულვილი ჩემში, რომ დიდი ხნის მანძილზე ისიც კი არ ვიცოდი, რომ ბერგამოტად წოდებული ორი სხვადასხვა ტიპის მცენარე არსებობს: ერთი ციტრუსი და მეორე – მსხლის ჯიში. ერთხელ მე და ჩემი ძმაკაცი დავნაძლევდით კიდეც, მიმტკიცებდა ბერგამოტი მსხლის ჯიშიაო, მე კიდევ, ჩაის ექსპერტი, ვამტკიცებდი ციტრუსია, აი ის, ერლ გრეის გულისამრევი ჩაი რისგანაცაა გაკეთებული მეთქი. საბოლოო ჯამში სახინკლე ვერავინ მოიგო, ვინაიდან ორივე მართლები ვიყავით…

მეორე მინარევი, რომლის ატანა არ მაქვს ჯანჯაფილად წოდებული ტროპიკული ეთერზეთოვანი მცენარეა. სწორად ამ ჯანჯაფილის წყალობით გადავეშვი ბოლო სამი დღეა მოგზაურობაში, რომელსაც ბოლო არ უჩანს. ჯაჭვივითაა გადაბმული ენები და სიტყვები ერთმანეთზე, ერთს მოქაჩავ და ათი მოჰყვება, სიტყვებს ლეგენდად ქცეული ისტორიის სქელი ქერქი აკრავს და ერთი სიტყვით ძალიან გავერთე. ყველაფერი კი იმით დაიწყო, რომ სადღაც ამოვიკითხე, არაბები აფრიკის კონტინენტის აღმოსავლეთ სანაპიროზე მცხოვრებ ბანტუს ტომებს “ზინჯს” უწოდებენო. მერე გამახსენდა “ზინჯ”–ს არაბები მონის აღსანიშნავად რომ გამოიყენებენ და აქედანაა ნაწარმოები ქართულში “ზანგი”. შემდეგ ისის აღმოვაჩინე, რომ აფრიკის კონტინენტის აღმოსავლეთში მდებარე კუნძულ ზანზიბარს, არაბები დღემდე “ზინჯიბარს” უწოდებენ და იქვე გზად შემომხვდა მცენარე “ზინჯაბილ”, რომელიც არაბებს ინდოეთიდან ზღვით აფრიკის აღმოსავლეთში ჩაჰქონდათ, შემდეგ კი თავისთან ეზიდებოდნენ ვირებით…

“ზინჯაბილ” ქართულში, შემდეგ კეთილხმოვნების გამო როგორც ჯანს ჯანჯაფილი გამხდარა, რომლის მეორე სახელწოდებად ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონი “კოჭა”–ს ასახელებს, თუმცა აქ ეს არ არის საინტერესო. წიკიპედიაში ამოვიკითხე ginger-ისგან (ჯანჯაფილი ინგლისურად) სამხრეთ ინდოეთში ტკბილეულის, ინჯი–მურაპპას ამზადებენო. ხომ არაფერი გეცნოთ? – მე მეცნო, სიტყვა “მურაპპა” მეხამუშა ძალიან. ვერც კი წარმოვიდგენდი თუ მურაბაც არ იყო ქართული. საბოლოო ჯამში ეს სიტყვაც ვიპოცე არაბულ და თურქულ ლექსიკონებში, არაბულში “მურაბბათ” – მურაბაა, შემდეგ თურქულში “მურაბბა” – მარმელადს დარქმევია. ვერ ვიტყვი ჯანჯაფილის მურაბაზე პირზე ნერწყვი მომადგა მეთქი, თუმცა როგორც ფაქტმა დამაინტერესა…

შარშან უნივერსიადის ფინალში ერთი ასეთი შეკითხვა დავსვი: ძველ თბილისში, როდესაც უპატრონო ყარაჩოღელი გარდაიცვლებოდა ხოლმე, შეიკრიბებოდა იქსი, ჰყიდდა გარდაცვლილის კუთვნილ იგრეკს და ამით ისტუმრებდა დასაფლავების ხარჯებს. დაასახელეთ იქსიც და იგრეკიც, თუ ისინი ერთმანეთის ანაგრამებს წარმოადგენენ. პასუხი: ამქარი და ქამარი. ყველა ყარაჩოღელს თავისი საკუბოე ქამარ–ხანჯალი ჰქონდა, რომელსაც არ იშორებდა სიკვდილამდე. წარმოგიდგენიათ, ალბათ, ძვირფასი თვლებით მოოჭვილი, მოლაპლაპე ქამარ–ხანჯალი. ჰოდა, როცა ყარაჩოღელს დამმარხავი არავინ ჰყავდა, ამქარი შეიკრიბებოდა, ამ უბედურის ავლა–დიდებას გაჰყიდდნენ, რასაც ქამარი და ხანჯალი შეადგენდა და ამით იხდიდნენ ხოლმე ქელეხს, ყიდულობდნენ კუბოს, სვამდნენ შესანდობარს, აკნავლებდნენ არღანს და იყო ერთი ფუსფუსი…

დღეს მსგავსი შეკითხვის დაწერა მოვინდომე, ოღონდ ამჯერად შაყირზე და არშიყზე, მაგრამ ჩემს გაოცებას საზღვარი არ ჰქონდა სიტყვა შაყირი ვერც სულხან–საბასთან რომ ვერ ვიპოვე და ვერც განმარტებით ლექსიკონში. შემდეგ მძიმე არტილერია მოვიშველიე: ვერც თურქულ ლექსიკონში დავლანდე მსგავსი სიტყვა და ვერც სპარსულში. არადა ჟღერადობით რატომღაც თურქული მეგონა. ერთი სიტყვით ბევრი ვეძებე თუ ცოტა, ბოლოს არაბულ ლექსიკონში ვიპოვე “შ,ყ,რ” ძირი და ძალიან გავერთე. განსაკუთრებულად მართობს ანალოგიების გატარება, რომლებიც შეიძლება მართალი არ არის, მაგრამ ის ფაქტი, რომ რაღაცეები ემთხვევა, ესეც ნიშანდობლივია. არადა ყოველთვის მაშინებს ხოლმე ძალიან მცირე ალბათობის მქონე ხდომილობები, თუმცა ეს შიში სხვადასხვა ენებში შემთხვევით დამთხვევებზე არ ვრცელდება. მაგალითისთვის აი ასეთ დამთხვევებზე მაქვს საუბარი იაპონურად ელექტროენერგია “დენ” რომ არის, როცა იაპონიას და საქართველოს არანაირი კულტურული თანაკვეთა არ ჰქონიათ, მაგრამ არსებობს სიტყვები (მე ერთი ვიპოვე ჯერ–ჯერობით), რომლებიც ემთხვევა…

არაბულში “შ,ყ,რ” ძირში ყველა ის სიტყვაა გაერთიანებული, რომლებიც ღია ფერის თმებიან ადამიანებს უკავშირდებათ, ანუ ქერა თმიანებს და წითურებს. ამავე ძირისგანაა ნაწარმოები სიტყვა “გართობა”. საინტერესო ის არის, რომ ჩვენს ჩრდილოელ მეზობლებსაც წითურთმებიანი ადამიანი გამრთობის როლში ჰყავთ წარმოდგენილი, სწორად ამას უკავშირდება სიტყვა “რიჟიკა”, რომელიც рыжий клоун–იდანაა მიღებული. ამ სიტყვამ ბავშვობა გამახსენა, ცირკში რომ დავყავდი მშობლებს, ბუფეტში ძეხვის ბუტერბროდებს, რომ ვჭამდი და მერე “რიჟიკების” გამოსვლას რომ ველოდებოდი მოუთმენლად, თუმცა ისევ შაყირს დავუბრუნდეთ!

ჩემს ლინგვისტურ გამოძიებაში რომ ვიყავი ჩართული თავზე მამაჩემი დამადგა და მკითხა რას აკეთებო. მეც ვუთხარი სიტყვა შაყირის ეტიმოლოგიას ვეძებ მეთქი. სპარსულში არ მოძებნო ეგეთი სიტყვა არ არისო ეგრევე განმიცხადა. მეც ვუთხარი აქამდე სად იყავი რუბინჩიკის ლექსიკონს რომ ვაქოთქოთებდითქო. ჰოდა, ამ მამაშვილურ სიამტკბილობაში ვიყავით ჩაძირულები, მამაჩემს რომ გაეხსნა და სადაც კი რამე вокруг да около ჟღერადობის სიტყვა იცოდა ყველაფერი გადმოალაგა… ამ ლოგორეის შედეგი კი სასარგებლო აღმოჩნდა. შაირი სპარსულიდან მოდისო დაასრულა თავისი მოხსენება მშობელმა მამამ და გაუჩინარდა. გადამოწმების შედეგად აღმოჩნდა, რომ არაბული “შ,ყ’,რ” (ყ’ – ღებინების ბგერა) – გრძნობას, აღქმას შეცნობას გამოხატავს. აქედანაა ნაწარმოები “შააყ’ირ”, რომელიც პოეტს ნიშნავს (სიტყვასიტყვით “აღმქმელი, მგრძნობელი”). “შიყ’რ” – პოეზიას. ეს სიტყვა შემდეგ სპარსულში შესულა და ამავე ჟღერადობის სიტყვები უწარმოებია პოეზიასთან დაკავშირებული.

ყველაფერი ზემოთქმულის შემდეგ გასაგები ხდება, რომ გართობა და ისეთი სერიოზული დარგი, როგორიც პოეზიაა ერთად ვერ მოძოვდნენ. შესაბამისად რატომღაც მგონია, რომ სიტყვა “შაყირი” არაბული “წითურთმიანიდან” უნდა იყოს ნაწარმოები. გამოდის რომ სიტყვა “შაყირი” და ისეთი მარგალიტი გამოთქმა ქართულში, როგორიცაა “რიჟა ბაზარი” მსგავსი სტრუქტურალური შიგთავსის მატარებლები არიან, ანუ ყველაფერი არასერიოზული წითურთმიანებთანაა დაკავშირებული… და რას ერჩიან ამ წითურებს ნეტა ვიცოდე, რატომ არიან ასეთი არასერიოზულები?!

ბოლოს ქართულ ფორუმებს ვესტუმრე, ადგილებს სადაც მადლიანი და ძარღვიანი ქართული ფრაზებით იწონებენ თავს სნობებიც, გოიმებიც, გიაურებიც, გრინგოებიც და აჯამებიც… იქ დახვავებული ფრაზებიდან აღმოვაჩინე, რომ ქალს რომელსაც ეარშიყები ამავდროულად შეუძლებელია რომ ეშაყირო და პირიქით. ამასთან არშიყი მხოლოდ საპირისპირო სქესის ადამიანთან შეიძლება და შაყირი კი უსქესო სიტყვაა. ძალიან საინტერესოა სექსუალური უმცირესობების წარმომადგენლები თუ ეარშიყებიან ერთმანეთს, ანუ მათი ურთიერთვნებები თუ შეიძლება აღვწეროთ სიტყვა “არშიყობით”?! ასევე ძალიან გამაკვირვა იმ ფაქტმა, რომ ქართულ გასართობ ვებ–სივრცეში რუსულენოვან სიტყვა “პრიკოლს” არაბული წარმომავლობის “შაყირი” უწევს კონკურენციას. ყველგან, სადაც “ანეკდოტები და პრიკოლები” წერია თემების სახით, ალტერნატიულ საიტებზე “ანეკდოტებს და შაყირებს” შეხვდებით…

ერთი სიტყვით საერთოდ არ მსურდა არც შაყირი და არც არშიყი, თუმცა ისე გამოვიდა, რომ ერთდროულად ვიარშიყე კიდეც და ვიშაყირე კიდეც… ვინ თქვა ერთდროულად შაყირი და არშიყი არ შეიძლებაო?! აგერ ბატონო, შეგიძლიათ ზემოთქმული კიდევ ერთხელ გადაიკითხოთ და თავად დარწმუნდეთ…

ამ რამდენიმე წლის წინ ჩემმა აწ უკვე არაფრისტმა და მაშინ ჯერ კიდევ არაბისტმა მეგობარმა, გიორგი ლაშხმა მომიყვა ისტორია არაბთა შუბით ნადირობის რიტუალის შესახებ. უფრო სწორად ამ ისტორიას ლინგვისტური ელფერი დაჰკრავდა და სწორად მაშინ გავიგე ლეგენდის სახით თუ რა არის “ტაყანა” არაბულად. ლაშხი ამტკიცებდა რომ არაბულ ენაზე “ტაყანა” შუბით ნადირობას ნიშნავსო. ეს ფაქტი ძალიან დიდი ხნის განმავლობაში ეკიდა ჩემს თავში კითვის ნიშნის სახით, ვინაიდან გადამოწმების უუნარობის გამო ვერც ვასაბუთებდი და ვერც ვუარყოფდი მას.

ამ რამდენიმე დღის წინ, აკი დავწერე კიდეც, დიდი არაბულ–რუსული ლექსიკონი ვიყიდე და შიგნით დავიკარგე. თან კითხვაში ვვარჯიშობდი და თან ჩემთვის ნაცნობ სიტყვებს ვეძებდი. მაგალითისთვის აღმოვაჩინე, რომ “შ–რ–ბ” სამეული სმასთანაა დაკავშირებული და შესაბამისად აქედან მომდინარეობს სიტყვა “შარაფი” თურქულის გავლით (თურქულში შარაფ “ღვინოა”) და შარბათი, რომელიც როგორც მოგეხსენებათ ტკბილი სასმელია. “ჯ–რ–მ” სამეული დანაშაულის ჩადენასთანაა დაკავშირებული, აქედან წარმოდგება ჩვენი სიტყვა “ჯარიმა”. “ხ–ბ–ზ” პურის გამოცხობასთანაა დაკავშირებული და შედეგად ქართულში პურის მცხობელი “ხაბაზი” დამკვიდრდა… მაგალითების ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანს.

ამ ფურცვლა–ფურცვლაში გუშინ შემომათენდა თავზე და დასაძინებლად გავეშურე. ლოგინში არ ვიყავი ჩაწოლილი, რომ ჩემი მეგობრის მიერ მოყოლილი ისტორია გამახსენდა შუბით ნადირობაზე და კვლავ ამეშალა საღერღელი. ახლა ყველანაირი საშუალება მქონდა, რომ გადამემოწმებინა ოდესღაც მოსმენილი ლეგენდა. გადავშალე “ტ” ასოზე და დავიწყე “ტ–ყ–ნ” სამეულის ძებნა. მოგეხსენებათ არაბულში ორგვარი “ყ” აქვთ. ერთი ჩვენებური “ყ” და მეორე ის, გულისრევისას გამოცემულ ბგერას რომ წააგავს. ჰოდა,”ტ–ყ–ნ” სამეული აღმოვაჩინე შუაში გულისამრევი “ყ” ბგერით და ჩემს გაკვირვებას საზღვარი არ ჰქონდა. შევეცდები ამონარიდი შემოგთავაზოთ ლექსიკონიდან:

თურმე კი არა “ტ–ყ–ნ” სამეული გარჭობა, შერჭობას აღნიშნავს არაბულ ენაზე. აი, მაგალითისთვის “ტააყინ” იქნება შემრჭობი. “იატყუნუ” – ურჭობს. “ტაყანა” – შეურჭო. “ტაყანთუ” – შევურჭე, “ტაყანნაა” – შევურჭეთ და ა.შ.

ამ ყველაფერზე ერთი იტალიური კერძი გამახსენდა La piccata milanese, რომელიც სიტყვასიტყვით “მილანურად გარჭობილს” ნიშნავს. რამდენჯერაც შევეცადე იტალიურიდან მისი თარგმნა ჩემი მეგობრებისათვის, იმდენჯერ დამცინეს, რა სისულელეებს როშავო, “მილანურად გარჭობილი” კერძს როგორ ერქმევაო. ზუსტად ასევე დავცინეთ ოდესღაც გიორგი ლაშხს, შუბით ნადირობის ისტორია რომ მოგვიყვა. არადა ქართული სიტყვები “გაურჭო” და “შესცა” (პარდონ!) არაბულად ითარგმნება, როგორც “ტაყანა”, ანუ ლაშხი მართალი იყო!

ქართლ–კახეთის მეფემ თეიმურაზ I-მა, როგორც მოგეხსენებათ თავი ლიტერატურული საქმიანობითაც დაგვამახსოვრა. შოთა რუსთაველთან გაბაასებაც სცადა, ვარდის და ბულბულის სიყვარულის ისტორიაც მოგვითხრო და ნიზამი განჯელის “ლეილმაჯნუნიანის” თარგმნაც კი სცადა. ნიზამის პოემის მისეულ თარგმანში, სადაც აღწერილია ლეილის გაუხარელი სიკვდილის ამბავი ვკითხულობთ:

რა ბრალია წასახდენლად თმა–გიშერი, შავნი ხშირად!
ამბარ–ზილფი დაფანჩული, მიგრეხილი მოგრეხილად.
იგ უებრო დახატული, ცხვირი სოთი ბროლის სტვირად,
ფერად პირი ზამბახისა, შავი ხალი ზე დაყრილად.

ნიზამი განჯელის პოეზია დატვირთულია სიმბოლოებით, მისი პოემების მთავარი პერსონაჟი ქალები კი სხვადასხვა პოეტური მეტაფორის მატარებლები არიან. პოემაში “ლეილი და მაჯნუნი” მთავარი პერსონაჟების სახელებს სიმბოლური დატვირთვა აქვს. “ლეილა” ღამეს ნიშნავს არაბულად, “მაჯნუნი” კი – გიჟს, შმაგს სპარსულად, ანუ პოემაში მოთხრობილია სიყვარულისგან გაგიჟებული მაჯნუნის ამბავი, რომელსაც გონება და თვალები შავგრემანმა ლეილამ დაუბინდა. ამასთან საინტერესოა ისიც, რომ ლეილას “შავგვრემანობის” ხაზგასასმელად პოეტები სხვადასხვა მეტაფორას იყენებენ, მათ შორის ერთ–ერთი “გიშერია”, რომელიც თავის მხრივ სომხურად არის “ღამე”. თემა რომ განვავრცოთ, აქვე იმის გახსენებაც შეიძლება, რომ არაბულად ათას ერთი ღამის ზღაპრებს “ალფ ლაილა ვა ლაილა” ჰქვია, სომხურად ღამე მშვიდობისა კი – “ბარი გიშერ” გახლავთ და ვინ იცის, ამ შუაღამისას, როცა ამ ყველაფერს მოვუყარე თავი, რამდენ გიშრისთმიან ლეილას სძინავს უდარდელად…

სიტყვა “მუღამი” უკვე დიდი ხანია იბრძვის ქართულ სალიტერატურო ენაში დასამკვიდრებლად. თანამედროვე ქართულმა ლიტერატურამ და ხალხურმა ფოლკლორმა უკვე დიდი ხანია მას ფართოდ გაუღო კარი. თუმცა ე.წ. აკადემიურ საზოგადოებაში ეს სიტყვა კვლავაც გარიყული და შეჩვენებულია. ვერავინ იტყვის, თუ როდის და რა ფორმით გაჩნდა ის ქართულში, თუმცა ფაქტია რომ დღესდღეობით “მუღამი” ადგება ენის წვერზე ყველას, ვისაც კი არსის და დედააზრის გამოთქმა სურს. ისევე, როგორც მრავალი ჟარგონსა და სალიტერატურო ენის ზღვარზე მყოფი სიტყვა, “მუღამის” წარმოშობაც ფართო მასისათვის ბურუსითაა მოცული და ყველაზე მაქსიმუმი, რაც შეიძლება მის შესახებ საშუალო სტატისტიკური ქართველისაგან მოისმინო ისაა, რომ მუღამი აღმოსავლური წარმოშობის სიტყვაა.

ზუსტად ამ საშუალო–სტატისტიკური ქართველების სიაში ვიყავი მეც, ვიცოდი რა რომ მუღამი აღმოსავლურია და რომ აზერბაიჯანში ასეთი მუსიკალური ჟანრი არსებობს. დღეს კი ერთმა სატელეფონო ზარმა მაიძულა მუღამის მუღამს უფრო ღრმად ჩავწვდომოდი. რეკავს ჩვენი თანაკლუბელი და მეკითხება მუღამი ხომ არ იცი საიდან მოდისო. ჩემმა საშუალოსტატისტიკურმა განმარტებამ რომ არ დააკმაყოფილა, ვუთხარი მოიცადე ზუსტად ცოტა ხანში გაგიგებ მეთქი: გადავშალე თურქული ლექსიკონი და ვერაფერი ვიპოვე, თუმცა იქვე გვერდით აღმოვაჩინე არაბული წარმოშობის სიტყვა Muhanat, რომელიც ნაძირალას და მშიშარას ნიშნავს თურმე თურქულში (ჩვენი მუხანათი!). მივადექი მამაჩემს და ვეკითხები მუღამი სადაურია სიტყვაა მეთქი. მან მომიგო, რომ საიდანღაც მახსოვს რომ სპარსულად “საიდუმლოს” ნიშნავს და შეიძლება მეშლებაო. გადმოვიღეთ სპარსულის ორტომეული ლექსიკონი და დავიწყეთ ძებნა. ვინაიდან მე ამ სპარსულ–არაბული “კარაკულების” კითხვა ჯერ–ჯერობით არ ვიცი (ჯერ–ჯერობით მეთქი!), მე მხოლოდ გულშემატკივრის ფუნქცია მეკისრა ლექსიკონში “მუღამის” ძებნის პროცესში.

ვერც იქ ვიპოვეთ, თუმცა იქვე მახლობლად, სადაც მუღამს ვეძებდით სპარსული სიტყვა “მოუღალათე” აღმოვაჩინეთ, რომელიც ერთმანეთის შეცდომაში შეყვანას ნიშნავს, ამის გამო “ღალათ”–ის ზუსტი მნიშვნელობაც მოვაძებნინე მშობელ მამას, ვინაიდან დამაინტერესა და აღმოჩნდა რომ “ღალათ” სპარსულად (ამასაც არაბული სუნი ასდის) – შეცდომას, დანაშაულს, გაკიცხვისა და დასჯის შესაფერის ქმედებას და შეცდომაში შეყვანას ნიშნავს. ანუ მთელი ეს პროცესი მე რომ მიყვარს ისე წარიმართა, როცა რაღაცას ვეძებ და ამ ქექვა–ქექვაში იმდენ ჩენთვის საინტერესო ფაქტს აღმოვაჩენ გზადაგზა რომ ის, რასაც ვეძებდი მავიწყდება ხოლმე…

ბოლოს და ბოლოს ვერაფერი რომ ვერ ვიპოვე, ისევ ინტერნეტს მივაშურე და აზერბაიჯანული მუღამის ეტიმოლოგიის ძებნა დავიწყე და როგორც იქნა ვიპოვე, ის რასაც ვეძებდი. კერძოდ: მუღამი აღმოსავლურ სამყაროში აზერბაიჯანული კულტურული მონაპოვარი ყოფილა. მისი შექმნის ისტორია წინაისლამისტურ ხანას უკავშირდება და ზუსტად დღემდე უცნობია, თუ საიდან მომდინარეობს ეს სიტყვა. ერთი ვერსიით მუღამი არაბული “მაკამ”–იდან მოდის. “მაკამ”–ის უმთავრესი მნიშვნელობა არაბულ, თურქულ და სპარსულ ენებში “ადგილი” ყოფილა. “მაკამ” ასევე  ადგილთან აზრობრივად დაახლოებულ ცნებებსაც ეწოდება, როგორებიცაა: პოსტი, თანამდებობა, გაჩერება და ა.შ. ამ ვერსიას ზურგს უმაგრებს ის ფაქტიც, რომ “მაკამ” თურქულში მუსიკალურ კილოსაც აღნიშნავს და იმის გათვალისწინებით, რომ თავად “მუღამი” აზერბაიჯანულ მუსიკალურ კულტურაში შვიდი სხვადასხვა ტიპის მუსიკალური კილოა და სხვა არაფერი, უნდა ვივარაუდოთ რომ აზერბაიჯანული “მუღამ” სახეცვლილი არაბული “მაკამ”–ია.

არსებობს უფრო პოეტური დასაბუთებაც. შუა საუკუნეებში “მაკამ”, ანუ “გაჩერება” ასე ეწოდებოდა მისტიკურ–ფსიქოლოგიურ მდგომარეობას, რომელშიც ტრანსში მყოფი მბრუნავი დერვიშები, თუ სუფი პოეტები იმყოფებოდნენ ჭეშმარიტების კიბეებზე მიმავალ გზაზე, რომელიც საბოლოოდ ღმერთთან შერწყმის მისტიური აქტით გვირგვინდებოდა. აზერბაიჯანული მუღამის შესრულების დროსაც ზუსტად აი, ამ ჰიპოტეტურ კიბეებს ადის და ჩადის შემსრულებელი, ნელ–ნელა ინაცვლებს რა უფრო ზედა მუსიკალურ კილოზე, აღწევს მაქსიმალურ დონეს, ისევ დაბლა ეშვება და უბრუნდება საწყის მდგომარეობას. როგორც ჩანს, შუა საუკუნეებში ღმერთის და ჭეშმარიტების მაძიებელ მბრუნავ დერვიშებს ლოცვის ასეთი ხერხისათვის მიუგნიათ და სწორად ამდაგვარი საშუალებით ვარდებოდნენ ტრანსში. ლოცვაზე გამახსენდა და კლასიკური აზერბაიჯანული მუღამი ძალიან წააგავს მინარეთიდან გადმომდგარ მოლას მიერ გამოცემულ ბგერათა ნაკადს, სადაც არ გვაქვს ე.წ. ევროპული დიატონიკური სისტემა და მკვეთრი ინტერვალები, სადაც ბგერები და ტონები ერთიან, მასიურ ნაკადს წარმოადგენენ, როგორც ჩანს სწორად ამაშია მუღამის მუღამი, ვინ იცის…

მეორე ვერსიით მუღამი ძველფინიკიურ ასოს, გიმელს უკავშირდება, რომელიც ძველბერძნულში “გამას” სახელითაა ცნობილი. მუსიკაში გამა ბგერების სიმაღლის მიხედვით განლაგებაა მუსიკალურ კილოში ზრდადი თანმიმდევრობით. ზოგიერთ მკვლევარი “მუღამ”–ის და “გამა”–ს საერთო კონოტატიურ მსგავსებებზე საუბრობს და კვლავ სუფისტურ მოძღვრებამდე მიდის, სადაც ღმერთი სინათლეა და ბგერის არსებობის უმაღლესი ფორმა, შესაბამისად “მუღამი” კი თავად ამ ბგერების კიბეები, რომელიც გასხივოსნებულ ღმერთამდე მიდის…

იუ–თიუბში კლასიკური აზერბაიჯანული მუღამების მოსმენა ვცადე, რამდენიმეს მოვუსმინე და მივხვდი რომ ჩემი დასავლური მუსიკით გაუპატიურებული ყურისათვის ძალიან მძიმე მოსასმენია. იქ, სადაც მკვეთრ ცალკეულ ბგერებს ვარ ჩვეული – განურჩევადი, გაწელილი ბგერების მასიური ნაკადი დამხვდა, ანუ მუღამებსაც დამუღამება სდომებია და ხშირად მოსმენის შემდეგ, ბოლოში, შეიძლება ის ნანატრი მუღამიც დავიჭიროთ, სვანი რომ ეძებდა ზოოპარკში, ვინ იცის…

სანამ ლინგვისტურ წიაღსვლებში გადავეშვებოდე, კინაღამ ჩემს წინასწარ განზრახვას ვუღალატე, რაც ამ ბლოგზე ფოტო და ვიდეო მასალის განუთავსებლობას, ანუ არარსებობას ითვალისწინებს და კინაღამ ჟან ოგიუსტ დომინიკ ენგრის “ოდალისკას” რეპროდუქცია დავდე აქ, თუმცა მოვიკრიბე პრინციპულობა და ვაგრძელებ იმავე რეჟიმში…

Odalisque თურქული სიტყვა odaliq–ის გაფრანგებული ვარიანტია და ჰარამხანის მონა ქალს, მხევალს ნიშნავს. თავად თურქულში კი ეს სიტყვა, “ოდალიქ” თავის მხრივ “ოდა”–ს უკავშირდება (“ლიქ” თურქული სუფიქსია; შესადარებლათ: “ბირ” – ერთი, “ბირლიქ” – ერთობა). თავად “ოდა” კი არაბული სიტყვა “ოთაყ”–ის ერთ–ერთი განშტოებაა, რომლის მეორე შტო ჩვენს ენაში “ოთახად” იქცა. ასე რომ, ანტუან გალანის “ათასი და ერთ ღამისეულ” გვერდებს ქართულად თუ გადმოვთარგმნით, აუცილებლად მივადგებით პასაჟს, სადაც ნათქვამია: “ოთახში ოდალისკა შემოვიდა”… ეს პასაჟი კი დაახლოებით იმავე ფრაზას ითხოვს რეზიუმედ, საჰარის უდაბნოში დახოცილ ხვიჩაზე და გოჩაზე რომ ათქმევინა უიარაღოს.