ლინგვისტუსის ბლოგი

1994 წელს ამერიკელმა ფსიქოლოგმა და ლინგვისტმა ჰარვარდის უნივერსიტეტიდან, სტივენ პინკერმა დაწერა ძალიან საინტერესო წიგნი “ენის ინსტინქტი” (The Language Instinct), რომელსაც ახლა ვკითხულობ და გზადაგზა საინტერესო ამონარიდებს დავდებ ხოლმე:

ლინგვისტმა ჯოან ბრესნანმა ამასწინათ დაწერა სტატია, რომელიც ბანტუს ჯგუფში შემავალი ენის, კივუნჯოს კონსტრუქციებს შეეხებოდა. ამ ენაზე კილიმანჯაროს მთის ფერდობზე დასახლებული ადამიანები საუბრობენ ტანზანიაში. სტატიაში ავტორი შეეცადა შეედარებინა კივუნჯოს ენობრივი კონსტრუქციები ინგლისური ენის კონსტრუქციებისათვის. ნიმუშად მან მიცემითი ბრუნვა, ანუ დატივი აიღო. მიუხედავად იმისა, რომ მიცემითი ბრუნვა ინგლისურ ენაში არ გვხვდება ნატურალური ფორმით, როგორიც ეს ლათინურში, ან გერმანულშია მისი დამზერა მაგალითად შესაძლებელია ფრაზებში: She baked me a brownie და He promised her Arpège (მან გამომიცხო შოკოლადის ღვეზელი და იგი დაჰპირდა მას დაეკრა პიანინოზე), სადაც ირიბი დამატება, როგორიცაა me და her მოსდევს ზმნას და მიუთითებს რაზე, ან ვიზეა მიმართული მოქმედება. შესატყვისი კონსტრუქცია კივუნჯოს ენაზე გადმოიცემა ე.წ. “აპლიკატივით”, რომელსაც ინგლისურის მიცემით ბრუნვასთან ჯოან ბრესნანის აზრით იმდენივე აქვს საერთო, რამდენიც ჭადრაკს აქვს შაშთან. ეს კონსტრუქცია კივუნჯოს ენაში მთლიანად ეტევა ზმნის შიგნით და გააჩნია შვიდი წინსართი და სუფიქსი, ორი გვარი და თოთხმეტი დრო. შემასმენელი ეთანხმება ქვემდებარეს და დამატებას და იმ არსებით სახელებს, რომლებზეც ვრცელდება მოქმედება, რომელთაგან თითოეული შეიძლება იყოს თექსვსმეტი სქესის… თუ თქვენ გაგიჩნდათ შეკითხვა, თუ საიდან მოვიდა თექვსმეტი სქესი, განვმარტავ, რომ ამ სიტყვას, სქესს (sex) არანაირი კავშირი არ აქვს ტრანსვესტიტებთან, ტრანსსექსუალებთან, ჰერმაფროდიტებთან და არც იმ ორი სქესიდან ერთ–ერთთან, რომელსაც მიეკუთვნება ამ წიგნის მკითხველი. ლინგვისტისათვის სიტყვა “სქესი” თავისი პირვანდელი მნიშვნელობით აღნიშნავს უფრო ზოგად კატეგორიას, ტიპს და ბანტუს ჯგუფის ენებში ისინი გამოიყენება ადამიანის ტიპის ობიექტების, ცხოველების, დაშორებული ობიექტების, ნივთების ჯგუფში შემავალი ობიექტების და სხეულის ნაწილების მიმართების დასახასიათებლად. უბრალოდ ისე გამოვიდა, რომ მრავალ ევროპულ ენაში გრამატიკული “სქესი” შეესაბამება სქესს, რის გამოც ლინგვისტური ტერმინი “სქესი” მოხერხებული საშუალება გახდა ენათმეცნიერთათვის ენაში სექსუალური ვარიაციულობის აღსანიშნავად, ხოლო უფრო კონკრეტული ტერმინი, “sex” (სექსი), დღესდღეობით იხმარება სქესობრივი კავშირის დელიკატურ ევფემიზმად. სხვა საინტერესო ენობრივ კონსტრუქციებს შორის, რომელიც მე შევნიშნე ე.წ. პრიმიტიული ხალხების ენების გრამატიკებში, ძალიან მოხერხებულად მეჩვენება ჩეროკის ინდიელთა ენაში ნაცვალსახელების რთული სისტემა, სადაც ხდება გამორჩევა “შენ და მეს”, “სხვა ადამიანს და მეს”, “რამდენიმე სხვა ადამიანს და მეს” და “თქვენ ერთ, ან რამდენიმე სხვა ადამიანს და მეს” შორის, რომლებსაც ინგლისურ ენაში მხოლოდ და მხოლოდ ერთი ნაცვალსახელი – We (ჩვენ) შეესაბამება.

აი, ამ კონსტრუქციების მრავალფეროვნების გამო მომწონს უცხო ენები. ყოველ ასეთ ფაქტთან წაწყდომა ჩემთვის ჯერ აღმოჩენად იქცევა ხოლმე და შემდეგ მასთან შეჩვევა და მისი შესაძლო გამოყენება ჩემს თვალსაწიერს აფართოებს. მაგალითად არაბულ ორობით ბრუნვას ახლაც ვერ მივეჩვიე მთელი არსებით და როცა მინდა ვთარგმნო “ორი მეგობარი წავიდა” ყოველთვის მრავლობით რიცხვს ვიყენებ, მერე მახსენდება რომ “მეგობარი” უნდა იყოს ორობით რიცხვში და “წავიდაც” ორობით რიცხვში, ამასთან “ორი” არ გამოიყენება, ორობითის სუფიქსი განსაზღვრავს მათ რაოდენობას! I love this game!